Spis treści

  • Zanim pojawiła się kawa: imperium indygo w Gwatemali
    • Ryzykowna gra z owadami
      • Od ogrodów jezuitów do rynku eksportowego
        • Jak Barrios zbudował państwo kawowe
          • Koszty poniesione przez rdzenne społeczności Gwatemali
            • Kupowana przez nas dziś kawa z Gwatemali

                Jak upadek barwników proces naturalny zbudował przemysł kawowy Gwatemali

                From indigo to cochineal to coffee: how Guatemala’s dye trade set the pattern for its coffee industry.

                Saskia Chapman Gibbs 7 min read
                How the collapse of natural dyes built Guatemala's coffee industry

                Table of Contents

                • Zanim pojawiła się kawa: imperium indygo w Gwatemali
                  • Ryzykowna gra z owadami
                    • Od ogrodów jezuitów do rynku eksportowego
                      • Jak Barrios zbudował państwo kawowe
                        • Koszty poniesione przez rdzenne społeczności Gwatemali
                          • Kupowana przez nas dziś kawa z Gwatemali

                              W 1850 roku niemal cały dochód Gwatemali z eksportu pochodził z rozdrobnionych owadów. Koszenila, czerwony barwnik pozyskiwany z czerwców żyjących na kaktusach, stanowiła 93% eksportu kraju. Trzydzieści lat później jej miejsce zajęła kawa, która w 1880 roku odpowiadała za 92% eksportu.

                              Tę zmianę często przedstawia się jako prostą historię zastąpienia jednej uprawy inną. Jednak gwatemalski przemysł kawowy wyrósł na schematach sięgających kolonialnego handlu barwnikami: gospodarka eksportowa zależna od jednej uprawy, państwo wkraczające do działania, by zapewnić plantatorom ziemię i pracowników, oraz rdzenne społeczności ponoszące koszty.

                              Zanim pojawiła się kawa: imperium indygo w Gwatemali

                              Na długo przed kawą, a nawet przed koszenilą, hiszpańska Gwatemala żyła z indygo. Barwnik pozyskiwano z rośliny zwanej xiquilite, której właściwości Majowie znali już wcześniej. Od XVII wieku eksport indygo pokrywał większość wydatków kolonii na import. W szczytowym okresie co roku opuszczało królestwo indygo warte dwa miliony pesos. Plantacje rozciągały się wzdłuż równiny nad Pacyfikiem, od północno-zachodniej części dzisiejszej Gwatemali po jezioro Nikaragua, a większość barwnika uprawiano na terenach dzisiejszego Salwadoru.

                              Indygo wyznaczyło też schemat, według którego uprawiano rośliny eksportowe w regionie. Już w XVI wieku Hiszpania zakazała wykorzystywania ludności rdzennej przy produkcji indygo, ponieważ praca ta była bardzo szkodliwa, ale przez blisko dwa stulecia plantatorzy ignorowali zakaz i po prostu płacili grzywny. W 1636 roku sąd kolonialny potępił chciwość Hiszpanów, którzy za pomocą oszustw i przemocy zmuszali rdzenną ludność do pracy i odbierali jej ziemię, by obsadzać ją indygo. Zakaz ostatecznie zniesiono w 1738 roku, a w 1784 roku nowe rozporządzenie pozwoliło wcielać do pracy w majątkach uprawiających indygo nawet jedną czwartą pełnosprawnych mężczyzn z wioski. Za niestawienie się groziła chłosta. Wielu plantatorów było przy tym głęboko zadłużonych u kupców finansujących ich uprawy.

                              Pod koniec XVIII wieku handel indygo podupadał. Inwazje szarańczy, wysokie podatki oraz konkurencja ze strony Caracas, Indii i Holenderskich Indii Wschodnich dały się we znaki. Po osiągnięciu szczytu na poziomie około 1,3 miliona funtów rocznie na początku lat 90. XVIII wieku produkcja gwałtownie spadła w ciągu dwóch dekad poprzedzających niepodległość. Po uzyskaniu niepodległości w 1821 roku Salwador, gdzie uprawiano większość indygo w regionie, poszedł własną drogą, a gospodarka Gwatemali podupadła.

                              Ryzykowna gra z owadami

                              W latach 40. i 50. XIX wieku eksport Gwatemali odbił się dzięki nowemu barwnikowi. Koszenila, wytwarzana z ciał owadów żyjących na opuncjach, mogła przynosić duże zyski w dobrym roku, ale była ryzykownym przedsięwzięciem: krótki deszcz w nieodpowiednim momencie lub niespodziewane ochłodzenie mogły zniweczyć pracę całego roku.

                              W połowie stulecia ryzyko stawało się coraz większe. Zbiory były słabe, a wynalezienie w Europie syntetycznych barwników anilinowych zmniejszyło popyt na proces naturalny. Jednocześnie Gwatemala mogła obserwować, jak sąsiednia Kostaryka rozwija dochodowy handel eksportową kawą. Kawa miała wyraźną przewagę nad koszenilą: można ją było uprawiać na znacznie większym obszarze kraju, była mniej nietrwała i tańsza w transporcie na duże odległości.

                              Od ogrodów jezuitów do rynku eksportowego

                              Kawa nie była w Gwatemali nowością. Co najmniej od lat 40. XVIII wieku rosła w ogrodach botanicznych jezuitów w Antigui, a w 1747 roku wysocy rangą urzędnicy kolonii po raz pierwszy spróbowali jej jako napoju podczas bankietu. Hiszpania również próbowała ją promować: pod koniec okresu kolonialnego plantatorzy kawy, którzy zagospodarowywali nowe ziemie, otrzymywali takie same ulgi podatkowe jak plantatorzy indygo.

                              Prawdziwy przełom nastąpił w połowie XIX wieku. Po 1845 roku osoby prywatne dołączyły do rządu, zachęcając rolników do uprawy kawy. W latach 50. i 60. XIX wieku, pod przewodnictwem dotowanej przez rząd Ekonomicznej Społeczności Przyjaciół Kraju, kilku właścicieli ziemskich i społeczności rdzennych mieszkańców zaczęło eksperymentować z jej uprawą, czasem sadząc kawowce pośród opuncji wykorzystywanych do hodowli koszenili. Nie było to łatwe. Metody sprawdzające się w Kolumbii i Kostaryce nie zawsze pasowały do gleb i klimatu Gwatemali, a kilka wczesnych prób zakończyło się katastrofą.

                              Mimo to kawa szybko zyskała popularność. W 1860 roku stanowiła zaledwie 1% eksportu Gwatemali, ale do 1871 roku odpowiadała za połowę.

                              Jak Barrios zbudował państwo kawowe

                              Punkt zwrotny nastąpił w 1871 roku, kiedy liberalna rewolucja wyniosła do władzy generała Justo Rufino Barriosa. Sam Barrios był plantatorem kawy, a następujący po tym rozwój uprawy kawy określano jako najbardziej fundamentalną zmianę w instytucjach Gwatemali od czasu hiszpańskiego podboju. Jego rząd wspierał inwestycje w koleje, drogi i telegraf, założył pierwszy w kraju bank rolny i przystąpił do otwierania prowincji przed plantatorami kawy.

                              Najpierw poszła ziemia. W 1873 roku niektóre tereny przybrzeżne uznano za nieuprawiane i wystawiono na sprzedaż po niskich, ustalonych cenach, mimo że rościło sobie do nich prawa kilka społeczności. W 1877 roku dekret 170 zniósł wieloletnią formę dzierżawy ziemi, w ramach której rolnicy mieli prawo jej użytkować w zamian za coroczną opłatę. Dzierżawcy, którzy mieli prawo użytkować swoją ziemię, ale nie posiadali formalnego tytułu własności, dostali niewiele czasu na jej wykupienie, a w kolejnych dziesięcioleciach rozległe obszary rdzennych ziem wspólnotowych przejęli plantatorzy kawy.

                              Potem przyszła kolej na robotników. Uprawa kawy wymagała ogromnej liczby rąk do pracy, a jej rozwój hamował przede wszystkim niedobór siły roboczej. Również w 1877 roku dekret 177 zalegalizował peonaż za długi, który wiązał robotników z majątkami poprzez zadłużenie, i przywrócił mandamiento: przymusowy pobór do pracy, w ramach którego lokalni urzędnicy musieli dostarczać robotników plantatorom uprawiającym kawę na eksport.

                              Skutki były ogromne. Do 1880 roku kawa stanowiła 92% wartości eksportu Gwatemali, a w latach 1870–1890 rząd niemal potroił budżet operacyjny i prawie pięciokrotnie zwiększył wydatki na wojsko.

                              Koszty poniesione przez rdzenne społeczności Gwatemali

                              Koszty poniosła głównie rdzenna większość mieszkańców Gwatemali. Niektóre społeczności próbowały uniknąć przymusowej pracy, przenosząc się w inne rejony kraju, przekraczając granicę z Meksykiem lub Belize albo uciekając na odludzie. Nie oznacza to jednak, że całkowicie pozbawiono je ziemi. Liberalny rząd nigdy nie zniósł całkowicie wspólnej własności, częściowo dlatego, że wsie rdzennej ludności były również miejscem, gdzie plantatorzy kawy znajdowali pracowników sezonowych. Historycy argumentują też, że rząd Barriosa z większą rezerwą podchodził do prywatyzacji ziemi, niż się często twierdzi. Wiele społeczności straciło część swojej ziemi, ale nie całość.

                              Praca przymusowa przetrwała XIX wiek. System mandamiento zniesiono w 1894 roku, ale w 1934 roku wprowadzona za prezydentury Jorge Ubico ustawa o włóczęgostwie ponownie umożliwiła kierowanie robotników, zwłaszcza rdzennych mieszkańców, do pracy przymusowej w kluczowych porach roku. Dwie dekady później reforma rolna, która mocno uderzyła w należącą do Amerykanów firmę United Fruit Company, stała się jedną z przyczyn zamachu stanu w 1954 roku, w wyniku którego prezydent Jacobo Árbenz został odsunięty od władzy.

                              Nierówności, które przyniósł boom kawowy, nigdy całkowicie nie zniknęły. Pod koniec XX wieku zaledwie 2% ludności posiadało 65% gruntów rolnych Gwatemali.

                              Kupowana przez nas dziś kawa z Gwatemali

                              Historia kawy w Gwatemali zaczęła się od wielkich majątków zakładanych na ziemiach rdzennych mieszkańców i opierających się na ich pracy, ale część kupowanej przez nas dziś kawy pochodzi od małych producentów. Hunbatz to na przykład społeczność małych producentów uprawiających kawę na zboczach Cuilco w Huehuetenango, a Hunchouen to zrzeszenie 550 małych producentów z tego samego regionu.

                              Możesz zapoznać się z naszą obecną ofertą kaw z Gwatemali i przekonać się, jakie ziarna uprawiają dziś tamtejsi producenci.

                              Najczęściej zadawane pytania

                              Kiedy kawa dotarła do Gwatemali?

                              Kawa rosła w ogrodach jezuitów w Antigui już co najmniej w latach 40. XVIII wieku, a najwyżsi urzędnicy kolonii po raz pierwszy spróbowali jej jako napoju podczas uczty w 1747 roku. Stała się ważną uprawą eksportową dopiero w latach 50. i 60. XIX wieku.

                              Co eksportowała Gwatemala przed kawą?

                              Barwniki naturalne. W epoce kolonialnej indygo finansowało większość importu kolonii, a w szczytowym okresie eksportowano je co roku za dwa miliony pesos. W latach 40. i 50. XIX wieku gospodarka Gwatemali opierała się na koszenili, czerwonym barwniku pozyskiwanym z owadów żyjących na kaktusach. W 1850 roku koszenila stanowiła 93% eksportu Gwatemali.

                              Dlaczego Gwatemala przestawiła się z koszenili na kawę?

                              Uprawa koszenili była ryzykowna, bo deszcz o złej porze lub nagły spadek temperatury mogły zniweczyć całoroczną pracę. W połowie XIX wieku zbiory były słabe, a wynalezienie w Europie syntetycznych barwników anilinowych zmniejszyło popyt na barwniki proces naturalny. Kawę można było uprawiać na większym obszarze kraju, była mniej nietrwała i tańsza w transporcie.

                              Jak kawa wpłynęła na rdzenne społeczności Gwatemali?

                              Ustawy uchwalone w 1873 i 1877 roku otworzyły ziemie, do których prawa rościły sobie społeczności rdzenne, dla plantatorów kawy. Ustawa z 1877 roku zalegalizowała peonat za długi i przywróciła mandamiento, przymusowy pobór siły roboczej na potrzeby plantacji kawy. Wiele społeczności straciło część swoich ziem, a niektórzy ludzie uciekli do Meksyku, Belize lub odległych rejonów, by uniknąć przymusu pracy.

                              Saskia Chapman Gibbs

                              Marketing i Zrównoważony Rozwój, Green Coffee Collective

                              Saskia kieruje działem Komunikacji i Zaopatrzenia w Green Coffee Collective. Posiada tytuł magistra nauk o rozwoju globalnym i specjalizuje się w geopolityce oraz nierównościach w kawie specialty, w tym w badaniach nad trzecią falą kawy i dodawaniem wartości w łańcuchu dostaw w Gwatemali.