Jak wojny domowe w Kolumbii zmieniły bieg produkcji kawy w tym kraju

W niektórych częściach Antioquii, w okresie La Violencia, zbiory kawy były najbardziej niebezpieczną porą roku. Dwa razy w roku, gdy przyjeżdżali pracownicy sezonowi, by zbierać owoce, nasilała się przemoc, ponieważ kawa była największym źródłem dochodów Kolumbii, a ludzie stojący za zabójstwami chcieli przejąć dochody z jej sprzedaży.

Ten związek kawy z konfliktem przewija się przez całą współczesną historię Kolumbii. Przez ponad stulecie każda wojna domowa w tym kraju zmieniała miejsca uprawy kawy, ludzi, którzy ją uprawiali, oraz sposób, w jaki zarabiali na życie.

Wojna Tysiąca Dni i migracja na zachód

Pierwszy boom kawowy w Kolumbii nastąpił pod koniec XIX wieku. W latach 1887–1893 cena kolumbijskiej kawy w Nowym Jorku wzrosła z 10,6 do 18,8 centa za funt, a do 1898 roku rolnicy produkowali 531 437 worków rocznie, niemal pięć razy więcej niż w 1887 roku, jak wynika z badań historyka Charlesa Bergquista. Większość tej kawy uprawiano w wielkich majątkach na wschodzie, w regionach Santanderes i Cundinamarca.

Boom nie trwał długo. Gdy ceny ponownie spadły, wielu plantatorów kawy specjalizujących się w jej uprawie zbankrutowało, a w październiku 1899 roku liberałowie w Santander wystąpili przeciw konserwatywnemu rządowi. Wojna Tysiąca Dni, która potem wybuchła, była ostatnią i największą z kolumbijskich wojen domowych XIX wieku. Rozprzestrzeniła się na Cundinamarcę i Tolimę, przybierając formę wojny partyzanckiej, podczas której bojownicy obu stron zniszczyli niektóre hacjendy kawowe.

Na początku XX wieku wschodnie hacjendy kawowe zbankrutowały, a uprawa kawy przeniosła się na obszary Antioquii, Old Caldas i Tolimy. Ten zachodni obszar zagospodarowali osadnicy, a ziemię podzielono tam stosunkowo równo. Rozwój był gwałtowny: w 1888 roku na tych terenach uprawiano zaledwie 5% kolumbijskiej kawy, ale w 1930 roku już ponad 70%. Wkrótce kawa zdominowała całą gospodarkę, a jej udział w kolumbijskim eksporcie wzrósł z 8% w 1870 roku do 80% w latach 50. XX wieku.

La Violencia i nowe obszary uprawy kawy

Zyski z kawy miały wpłynąć także na kolejną wojnę. 9 kwietnia 1948 roku Jorge Eliécer Gaitán, przywódca lewego skrzydła Partii Liberalnej, został zastrzelony w centrum Bogoty, co wywołało konflikt toczący się głównie na wsi między zwolennikami liberałów i konserwatystów, nazywany przez Kolumbijczyków po prostu La Violencia, czyli „przemocą”.

Nie wiadomo dokładnie, ile osób zginęło. Najczęściej podawana liczba to co najmniej 200 000, ale badanie z 2019 roku na zlecenie banku centralnego Kolumbii oszacowało znacznie mniej: co najwyżej 57 737 zgonów wskutek przemocy w latach 1949–1958, z czego około 39 142 miało podłoże polityczne.

Coraz lepiej widać, jaką rolę odegrała kawa. Historyk gospodarki Daniel Sánchez-Ordóñez ustalił, że pod koniec lat 50. XX wieku najgorsza przemoc koncentrowała się na nowych obszarach uprawy kawy, gdzie uzbrojone grupy bandytów mogły żyć z nieprzerwanego strumienia zysków z kawy. Z jego analizy wynika, że ilość kawy uprawianej na danym obszarze lepiej przewidywała skalę przemocy niż rywalizacja polityczna, spory o ziemię czy słabość państwa. Jego badanie nie zostało jeszcze zrecenzowane naukowo, ale potwierdza wcześniejsze ustalenia Roldána, że przemoc w Antioquii nasilała się w okresie zbiorów.

Co dziwne, gospodarka przez cały ten czas nadal rosła. Dzięki cenom kawy, które na początku lat 50. XX wieku po raz pierwszy przekroczyły dolara za funt, PKB Kolumbii rosło w latach 1945-1955 o około 5% rocznie, nawet gdy wiejskie rodziny uciekały przed przemocą do miast, a liczba mieszkańców Bogoty pod koniec dekady przekroczyła milion.

Partyzanci, koka i krach z 1989 roku

La Violencia z czasem wygasła, ale konflikt w Kolumbii się nie skończył. Nastąpiło ponad 60 lat konfliktu zbrojnego, którego sednem niezmiennie była walka o wieś: od samego początku żądania grup zbrojnych koncentrowały się na ziemi i reformie rolnej.

Południowa Tolima, ważny region uprawy kawy, doświadczyła wszystkich etapów konfliktu. W latach 50. XX wieku przeszła przez La Violencia, powstanie partyzanckiej grupy FARC, rozwój paramilitarnego Bloque Tolima i lata walk między FARC, paramilitarnymi bojówkami a armią. W odległych rejonach, takich jak Chaparral, gdzie państwo było ledwie obecne, lukę wypełniały grupy zbrojne, a wiele kobiet, które straciły mężów w konflikcie, przejęło rodzinne gospodarstwa kawowe.

Potem, w 1989 roku, załamał się sam rynek kawy. Po upadku Międzynarodowej Umowy Kawowej ceny w ciągu kilku miesięcy spadły o jedną trzecią. Jak szacował „Washington Post”, ten cios mógłby zmniejszyć roczne dochody Kolumbii z eksportu o pół miliarda dolarów. W takich miejscach jak Briceño wielu rolników po raz pierwszy wyrwało krzewy kawowca i zasadziło kokę.

Pokój i rozwój południa

Porozumienie pokojowe z FARC z 2016 roku miało to odwrócić. Obejmowało dobrowolny program zastępowania upraw, znany jako PNIS, powiązany z reformą obszarów wiejskich i nową infrastrukturą. Zgodnie z nim około 100 000 rodzin w regionach takich jak Nariño, Cauca, Putumayo i Antioquia miało uprawiać kakao, kawę lub produkować miód zamiast koki. W Briceño wielu rolników, którzy porzucili uprawę kawy w 1989 roku, do niej wróciło.

Pokój nie przyszedł jednak łatwo. Badacze ustalili, że program był źle realizowany, a rząd jednocześnie dążył do likwidacji upraw koki i ich zastąpienia, mimo że rolnicy w niektórych regionach woleli kawę od kakao, które promowało porozumienie. W Cauca do miejsc opuszczonych przez FARC wkroczyły uzbrojone grupy, a wielu lokalnych liderów, którzy opowiadali się za zastąpieniem upraw, zabito. Mimo to, gdy ceny koki załamały się, niektórzy tamtejsi rolnicy z własnej inicjatywy przestawili się na kawę.

Tymczasem mapa kolumbijskiej kawy przesuwała się na południe. W 2002 roku Huila, Cauca i Nariño zajmowały 19,3% ziemi uprawnej pod kawę w Kolumbii, a w 2022 roku już 32,7%, wyprzedzając tradycyjny region kawowy Caldas, Risaralda i Quindío. Huila jest obecnie największym departamentem produkującym kawę w kraju. Ta zmiana zaczęła się na długo przed porozumieniem pokojowym, ale Cauca i Nariño to także regiony, w których skupiono działania na rzecz zastąpienia upraw koki.

Gdy więc na worku z kolumbijską kawą widzisz Huilę, Cauca, Nariño lub Tolimę, patrzysz na mapę, którą pomogły narysować wojny w Kolumbii, i na rolników, którzy mimo nich nie przestali uprawiać kawy.