Historia meksykańskiej kawy: niemieckie fincas w Soconusco

W połowie lat 90. XIX wieku boom kawowy w Chiapas był bliski załamania, zanim na dobre się rozpoczął. W ciągu kilku poprzednich lat meksykańscy i zagraniczni plantatorzy zasadzili ponad cztery miliony drzewek kawowych, większość po 1892 roku. Do 1895 roku 1,1 miliona już owocowało, a kolejne 3,2 miliona miały zacząć owocować do 1899 roku (Rus).

Problem polegał na tym, że prawie nie było tam nikogo, kto mógłby ją zbierać. Większość nowych plantacji założono w Soconusco, słabo zaludnionych górach na południowym wybrzeżu Pacyfiku w stanie Chiapas, z dala od większych skupisk ludności. W tamtym roku ledwo wystarczyło rąk do zebrania plonów, a każdy kolejny zbiór miał być większy (Rus).

To, jak rozwiązano ten problem, ukształtowało Chiapas na całe kolejne stulecie i w dużej mierze przyczyniło się do tego, że stan ten stał się największym regionem uprawy kawy w Meksyku.

Ziemia, ceny i plantatorzy

Gwałtowny rozwój napędzały trzy czynniki. Ceny kawy na światowych rynkach były wysokie. Rząd Meksyku oferował ogromne obszary żyznej ziemi już za dwa peso za hektar. Plantatorom obiecywano też dużą liczbę taniej siły roboczej (Rus).

Wśród tych, którzy odpowiedzieli na zaproszenie, byli niemieccy inwestorzy. Przybyli z prywatnym kapitałem, osiedlili się na pograniczu, które na papierze wyglądało niemal na bezludne, i założyli plantacje kawy na wysokich, wulkanicznych zboczach Sierra Madre de Chiapas (Mejía). Jedna z najstarszych plantacji, Finca Hamburgo, powstała w 1888 roku z inicjatywy Arthura Edelmanна, zaproszonego przez rząd Porfiria Díaza (Mexicanist).

Poszukiwanie pracowników

Plantatorzy wiedzieli, że drzewa kawowe potrzebują od pięciu do siedmiu lat, by dojrzeć, i zakładali, że w tym czasie uda im się zwerbować pracowników sezonowych z gęsto zaludnionych społeczności Majów na Wyżynie Centralnej. Jednak w połowie lat 90. XIX wieku nie udało się zawrzeć żadnych takich porozumień, a na żadnej plantacji w Soconusco nie było jeszcze pracowników z wyżyn (Rus).

Napływ robotników w końcu się rozpoczął i szybko przybrał na sile. W 1895 roku w całym stanie pracowało przy kawie mniej niż 5000 osób, niemal wszyscy mieszkali na plantacjach lub w pobliskich wsiach. Do 1910 roku było ich już ponad 21 000, a 10 000 z nich stanowili migranci z wyżyn, przybywający z daleka (Rus).

Większość z nich trafiała tam w ramach systemu znanego jako enganche — rekrutacji w zamian za zaliczkę pieniężną, którą robotnicy spłacali później pracą na fincach. System ten ma ponurą reputację. Historyk Justus Fenner zauważa, że słowo to stało się synonimem całego systemu nadużyć: od przymusowego werbunku organizowanego przez lokalnych urzędników po przetrzymywanie robotników przed marszem na wybrzeże i sprzedawanie im towarów po zawyżonych cenach (Fenner). Do 1914 roku interwencje rządu głównie utrwalały ten system, zamiast chronić robotników, zapewniając fincom stały dopływ siły roboczej, a państwu udział w zyskownym interesie. W tym samym roku nowy rząd rewolucyjny uchwalił pierwszą ustawę o ochronie pracy w stanie Chiapas (Fenner).

Badania Fennera oparte na wewnętrznych księgach rachunkowych jednej kawowej fincy z lat 1919–1941 przedstawiają bardziej zróżnicowany obraz życia pracowników na plantacjach niż powszechna opowieść sprowadzająca je wyłącznie do przemocy i oszustw (Fenner). Robotnicy, dzięki którym rozkwit Soconusco stał się możliwy, nie byli jedynie biernymi ofiarami. Negocjowali, przemieszczali się między fincami i podejmowali własne decyzje w systemie, który działał na ich niekorzyść.

Niemieckie miasteczko kawowe

Wraz z rozwojem fincas rozrastała się też Tapachula, główne miasto regionu. Na początku XX wieku stała się najzamożniejszym i najważniejszym miastem w Chiapas. Przy głównych ulicach otworzyły się trzy niemieckie domy handlowe, które przez dziesięciolecia zaopatrywały Soconusco i jego odległe plantacje kawy w towary trudno dostępne gdzie indziej w Meksyku (Mejía). Niemiecka społeczność była tradycyjnie postrzegana jako zamknięta grupa handlarzy kawą, których łączyły interesy i więzi narodowe (Mejía).

Co pozostało

Niektóre z tych pierwszych fincas nadal działają. Finca Hamburgo jest obecnie prowadzona przez piąte pokolenie rodziny Edelmann (Mexicanist). Niedaleka Finca Irlanda, również należąca do niemieckiej rodziny, jest uznawana za pierwszą na świecie certyfikowaną ekologiczną plantację kawy. Od końca lat 80. ekolodzy z Uniwersytetu Michigan prowadzą tam badania nad tym, jak kawa uprawiana w cieniu sprzyja bioróżnorodności (Uniwersytet Michigan).

Dziś jednak większość kawy w Chiapas uprawiają drobni rolnicy, z których wielu działa w spółdzielniach. Opowiedzieliśmy o tym w artykule Industry Insight: Meksyk, gdzie narodził się Fairtrade.

Co to oznacza dla nas i dla Ciebie

Historia regionu Soconusco przypomina, że każda kawa niesie ze sobą opowieść o ziemi, pracy i ludziach, którzy ją kształtowali, nawet jeśli nic z tego nie zostało wydrukowane na opakowaniu. Dziś kawa z Meksyku wygląda zupełnie inaczej. Większość uprawiają drobni rolnicy, a producenci odkrywają teraz nowe możliwości: od starannego usuwania kofeiny po eksperymentalny fermentacja.

Nasze meksykańskie kawy kupujemy za pośrednictwem dwóch partnerów. Ensambles dostarcza nam kawę bezkofeinową Mountain Water, a Edelmira nasze eksperymentalny meksykańskie partie od producentów wykraczających poza tradycyjny proces myty. Wiedza o tym, skąd pochodzi kawa i kto ją uprawiał, mówi o niej więcej niż jakakolwiek etykieta.