Co rewolucja zmieniła w etiopskiej kawie?

30 kwietnia 1974 roku pracownicy Etiopskiej Rady Kawy dołączyli do pracowników zakładu energetycznego, Banku Handlowego i kilku innych agencji państwowych, domagając się prawa do utworzenia związku zawodowego. Tego samego dnia pracownicy Rady Kawy oraz trzech innych agencji rozpoczęli strajk (Andargachew Tiruneh, Rewolucja etiopska).

Był to drobny epizod znacznie większego wstrząsu. W ciągu pięciu miesięcy obalono cesarza Haile Selassie. W ciągu roku cała ziemia wiejska w Etiopii, w tym farmy kawowe, przeszła na własność państwa. To, co nastąpiło później, zmieniło na zawsze to, kto uprawiał etiopską kawę, kto ją sprzedawał i kto decydował o jej wartości.

Kawa za panowania cesarza

W latach 70. kawa stanowiła fundament etiopskiej gospodarki. Uprawiano ją głównie na południowym zachodzie kraju i była zdecydowanie najważniejszym źródłem dochodów z wymiany walutowej, choć jej wydajność nie wzrosła znacząco w latach 60. i 70. (Tiruneh). W latach 70. kawa odpowiadała za 50–60% wartości całego eksportu Etiopii (Biblioteka Kongresu).

Handel kawą rozwijał się głównie w rękach prywatnych. Od lat 50. pośrednicy i skupujący zbierali kawę w regionach uprawy, a następnie sprzedawali ją na giełdach, które w większości należały do prywatnych właścicieli, w Dire Dawa i Addis Abebie. W 1957 roku nadzór przejęła Narodowa Rada Kawy, a w 1972 roku nowy system aukcyjny wprowadził centralną cenę referencyjną dla etiopskiej kawy (DRWakefield).

Większym problemem była ziemia. Wiele gruntów rolnych uprawiali dzierżawcy na podstawie umów z właścicielami ziemskimi, a rząd cesarski wciąż odkładał reformy. Pod koniec lat 60. działania na rzecz komercjalizacji rolnictwa, wspierane międzynarodowym finansowaniem, doprowadziły wręcz do eksmisji tysięcy dzierżawców i ubogich rolników (Tiruneh).

Rewolucja i reforma rolna z 1975 roku

12 września 1974 roku grupa młodszych oficerów i żołnierzy znana jako Derg obaliła Haile Selassiego i zawiesiła konstytucję. 20 grudnia ogłosiła program „etiopskiego socjalizmu”, a na początku 1975 roku znacjonalizowała banki i towarzystwa ubezpieczeniowe kraju (Tiruneh).

Następnie nastąpiła największa zmiana. 4 marca 1975 roku Proklamacja nr 31 ogłosiła, że cała ziemia wiejska stanowi wspólną własność narodu etiopskiego. Ziemię prywatną należało rozdzielić między osoby gotowe uprawiać ją samodzielnie, a duże prywatne gospodarstwa mogły zostać przekształcone w państwowe gospodarstwa rolne lub spółdzielnie. Rolnicy mieli odtąd prawo uprawiać swoje działki i zatrzymywać ich plony, ale nie byli już ich właścicielami i nie mogli ich sprzedać ani przekazać dalej (Tiruneh).

Rolników organizowano w stowarzyszenia chłopskie, z których każde obejmowało do 800 hektarów, a ziemię rozdzielano między ich członków. Dzierżawcy, osoby bez ziemi, pracownicy rolni i wszyscy posiadający mniej niż 10 hektarów mogli od razu do nich dołączyć. Był to najpopularniejszy środek wprowadzony przez Derg, który spotkał się z niemal powszechnym uznaniem i, w przeciwieństwie do wielu wcześniejszych ustaw, został rzeczywiście wdrożony.

Co Derg zrobił z kawą

Wielkich komercyjnych posiadłości nie podzielono. Przekształcono je w państwowe gospodarstwa rolne. W Limmu, na południowym zachodzie, Derg znacjonalizował większość plantacji kawy należących do właścicieli ziemskich i byłych urzędników państwowych. Przekształcono je w Limmu Coffee Plantation Corporation.

Zmienił się również rynek. System aukcyjny wprowadzony w 1972 roku znalazł się pod kontrolą państwa, a na ceny i przepływ kawy coraz większy wpływ miała polityka rządu, a nie konkurencja (DRWakefield). W latach 80. rząd utworzył Ministerstwo Rozwoju Kawy i Herbaty, odpowiedzialne za produkcję i marketing (Biblioteka Kongresu).

Początkowo zawirowania mocno uderzyły w eksport. W okresie zakłóceń po rewolucji udział kawy w przychodach Etiopii z eksportu spadł do 25%, ale do 1976 roku ponownie wzrósł. W ciągu pięciu lat do 1988/89 roku kawa stanowiła około 63% wartości etiopskiego eksportu i zapewniała około 20% dochodów państwa, a bezpośrednio lub pośrednio zależała od niej mniej więcej jedna czwarta ludności (Biblioteka Kongresu).

Mimo wszystkich ambicji państwa etiopska kawa pozostawała w rękach drobnych rolników. Około 98% uprawiali chłopi na działkach mniejszych niż hektar, a zaledwie 2% pochodziło z państwowych gospodarstw rolnych; niektóre szacunki wskazywały, że plony chłopów były wyższe. Mimo to dziesięcioletni plan rządu zakładał ponad trzykrotne zwiększenie powierzchni państwowych plantacji kawy: z 14 000–15 000 hektarów do 50 000 hektarów do 1994 roku (Biblioteka Kongresu).

Kontyngenty, przesiedlenia i koniec rządów Dergu

Stowarzyszenia chłopskie, które wcześniej rozdawały ziemię, szybko stały się narzędziami państwa. Tiruneh opisuje, jak wykorzystywano je do zbierania od członków kontyngentów zboża, które następnie sprzedawano rządowi po cenach niższych od rynkowych. Pomagały też przenieść setki tysięcy chłopów z dotkniętych suszą obszarów na północy na południe, a miliony kolejnych przesiedlić z rozproszonych przysiółków do wsi (Tiruneh).

Część przesiedleń prowadziła wprost do regionów uprawy kawy. Historyk Gebru Tareke odnotowuje, że w latach 1984–1986 niemal 600 000 osób przymusowo przesiedlono z wyżyn Shewa, Tigray i Wello na niziny Gojjam, Illubabor, Kafa i Wellega (cytowany przez Christophera Ferana). W Kafa znajdują się lasy, w których wciąż rośnie dzika kawa.

Wkrótce zaczęło brakować pieniędzy. Światowe ceny kawy zaczęły spadać w 1987 roku, a w 1989 roku cena kilograma kawy spadła w ciągu kilku miesięcy z 0,58 do 0,32 USD. W tym samym roku Mengistu Haile Mariam ostrzegł na zjeździe swojej partii, że wpływy z eksportu kawy spadną o 240 milionów birrów (Biblioteka Kongresu). Dwa lata później, w 1991 roku, Derg został obalony przez Etiopski Ludowo-Rewolucyjny Front Demokratyczny (EPRDF) (Feran).

Dziedzictwo rewolucji

Derg upadł, ale jego najważniejsza reforma przetrwała. Konstytucja Etiopii z 1995 roku pozostawiła ziemię w rękach „państwa i narodów Etiopii”. Rolnicy i firmy mogą dzierżawić ziemię od rządu na okres do 99 lat, ale prawo do jej użytkowania nadal nie jest tym samym co jej własność (Feran).

Drobni rolnicy nadal są sercem etiopskiego sektora kawowego, tak jak za rządów Dergu. Około 4 milionów drobnych rolników uprawia ponad 95% kawy w kraju, a w 1999 roku rząd utworzył związki spółdzielni, które miały eksportować kawę w imieniu spółdzielni niemających własnych pracowników ani zaplecza logistycznego (Feran).

Gdy palisz więc jedną z naszych kaw z Etiopii, palisz kawę z kraju, w którym zgodnie z prawem ziemia nadal należy do państwa i jego mieszkańców. To dziedzictwo rewolucji z 1974 roku.