Analiza branży: Jak reforma rolna ukształtowała peruwiańską kawę

Pod koniec lat 50. plantatorzy kawy z La Convención, doliny niedaleko Cusco, uznali, że mają dość. Uprawiali niewielkie działki na rozległych majątkach ziemskich i choć kawa przynosiła im przyzwoity dochód, musieli też pracować za darmo dla właściciela, który mógł ich eksmitować, kiedy tylko zechciał. W 1958 roku założyli związek zawodowy — po raz pierwszy peruwiańscy rolnicy zorganizowali się do walki w ten sposób (Folkrörelsestudiegruppen).

Początkowo ich żądania były skromne: pokwitowania za przepracowane godziny, odszkodowanie za ulepszenia w razie eksmisji oraz narzędzia do pracy na ziemi właściciela. Gdy właściciele ziemscy próbowali pozbyć się działaczy związkowych, plantatorzy ogłaszali strajk w czasie zbiorów. Taktyka okazała się na tyle skuteczna, że się rozpowszechniła, a w 1962 roku rząd zakazał systemu nieodpłatnej pracy (Folkrörelsestudiegruppen).

Ruch w dolinach La Convención i Lares, regionie wyspecjalizowanym w produkcji i eksporcie kawy, jest ściśle związany z Hugiem Blanco, który przybył w 1958 roku, by pracować jako dzierżawca w majątku ziemskim w Chaupimayo. W 1963 roku peruwiański rząd wojskowy odpowiedział dekretem o reformie rolnej, który zapoczątkował reformę rolną w La Convención i Lares. Blanco został schwytany w maju tego roku i skazany na 25 lat więzienia (Heraclio Bonilla).

Wielka reforma rolna w Peru nie zaczęła się w urzędach. Po części zapoczątkowali ją plantatorzy kawy.

Przed reformą

Przez wieki życie na dużej części peruwiańskiej wsi koncentrowało się wokół hacjend. W Andach tradycyjne hacjendy opierały się na pracy ludzi mieszkających na ich terenie i w okolicy. Dzierżawcy uprawiali najgorsze ziemie właściciela i płacili za to pracą lub plonami (Heraclio Bonilla).

Historia kawy w Peru miała swój własny zwrot akcji. Na mocy umowy z brytyjskimi wierzycielami, znanej jako kontrakt Grace’a, Peru przekazało im swoje koleje i miliony hektarów ziemi na wyżynach w zamian za umorzenie długów wojennych. Znaczna część tych ziem stała się plantacjami kawy, na których pracowali mieszkańcy rdzennych społeczności z wyżyn, niektórzy w ramach niewolnictwa za długi. Gdy Brytyjczycy się wycofali, wiele z tych rodzin nabyło lub odzyskało ziemię, co dało początek tradycji uprawy kawy przez drobnych producentów w Peru.

A zatem już w latach 60. uprawa kawy przez drobnych rolników miała w Peru swoje korzenie. Reforma rolna miała jeszcze bardziej przyspieszyć tę zmianę.

1969: upadek hacjend

Wcześniejsze reformy z lat 1962, 1963 i 1964 miały ograniczony zasięg. Ustawa z 1964 roku pomijała wielkie majątki na północnym wybrzeżu, a Kongres zablokował jej wdrożenie (Wikipedia). Następnie, 3 października 1968 roku, generał Juan Velasco Alvarado obalił rząd. 24 czerwca 1969 roku jego wojskowy rząd uchwalił nową ustawę o reformie rolnej i tym razem nie przewidziano wyjątków dla wielkich majątków.

Skala była ogromna. Od czerwca 1969 do czerwca 1979 roku wywłaszczono ponad 9 milionów hektarów. Według antropologa Enrique Mayera reforma przyniosła korzyści około 370 000 rodzin; inne badanie podaje, że skorzystało z niej około 334 000 spośród mniej więcej 700 000 rodzin, które w 1969 roku nie miały ziemi. Właścicielom ziemskim wypłacono odszkodowania w obligacjach rządowych, spłacanych przez 20-30 lat.

Ziemi nie rozdano jednak po prostu w postaci rodzinnych działek. Początkowo wywłaszczone majątki pozostawiono w całości i prowadzono kolektywnie: z 15 000 majątków utworzono 1 708 spółdzielni (Wikipedia). W sektorze kawy reforma doprowadziła do redystrybucji majątków, zrzeszenia rolników w spółdzielniach i przekształcenia Cusco w ośrodek produkcji opartej na spółdzielniach.

Lata kwot i to, co nastąpiło później

Przez pewien czas nowy system zapewniał siatkę bezpieczeństwa. W ramach systemu kwot Międzynarodowej Umowy Kawowej wspierane przez państwo spółdzielnie eksportowały w latach 70. ponad 80% peruwiańskiej kawy. Gwarantowane kwoty sprawiły jednak, że wiele spółdzielni popadło w stagnację, cechującą się brakiem elastyczności, nepotyzmem i korupcją.

Szersza reforma również zaczynała napotykać trudności. Od połowy lat 70. Peru pogrążyło się w poważnej depresji gospodarczej, a w 1975 roku Velasco został odsunięty od władzy w bezkrwawym zamachu stanu (Wikipedia). Gdy w 1980 roku powróciły rządy cywilne, spółdzielnie przekształcono w przedsiębiorstwa, które ich członkowie mogli łatwo rozwiązać. W kolejnych latach większość ziem spółdzielczych w Andach podzielono między społeczności rdzennych mieszkańców i drobnych rolników.

Potem zniknęła ta siatka bezpieczeństwa. Gdy w 1989 roku upadła Międzynarodowa Umowa Kawowa, wraz z nią załamały się ceny i systemy eksportowe Peru. Neoliberalne reformy prezydenta Alberto Fujimoriego doprowadziły do likwidacji Banku Rolnego, pozbawiając rolników dostępu do kredytów. Niepewność na wsi i przemoc podczas konfliktu z organizacją Świetlisty Szlak skłoniły wielu mieszkańców południowego Peru do uprawy koki.

Ci, którzy pozostali przy uprawie kawy, często zdecydowali się na certyfikację organiczną i Fairtrade. Według Crop to Cup nie przełożyło się to od razu na lepszą jakość kawy w filiżance, ale zwiększyło dochody.

Peruwiańska kawa dziś

Obecnie kawa w Peru pochodzi przede wszystkim z małych gospodarstw. W kraju jest ponad 202 000 gospodarstw kawowych, w większości małych, o średniej powierzchni nieco ponad hektara. Drobni producenci uprawiają ponad 70% kawy w kraju (World Coffee Research). Tylko około 20% z nich należy do spółdzielni.

Certyfikacja stała się jedną z mocnych stron peruwiańskiej kawy. Peru jest największym na świecie producentem certyfikowanej arabiki Fairtrade i organicznej, a wśród światowych eksporterów kawy zajmuje dziewiąte miejsce (World Coffee Research).

Zmieniła się też mapa upraw. Chanchamayo, położone w środkowych wyżynach, niegdyś odpowiadało za około 70% produkcji kawy w Peru, ale rdza liści kawowca przesunęła znaczną część upraw na północ. W północnych regionach, takich jak Cajamarca i San Martín, uprawia się teraz niemal połowę zbiorów.

Co to oznacza dla nas i dla Ciebie

Kawa w Peru pochodzi z ogromnej liczby bardzo małych gospodarstw, a tylko około jeden na pięciu drobnych producentów należy do spółdzielni. Importer Crop to Cup opisuje Peru jako kraj o ogromnym potencjale jakościowym, któremu wciąż brakuje systemów pozwalających rozwijać produkcję kawy.

Peruwiańskie partie kawy, które oferujemy od Khipu Coffee, pokazują, jak producenci sobie z tym radzą. Khipu współpracuje bezpośrednio z producentami w Cajamarce i Amazonas, na północy Peru. Manuel Marlo Baca, plantator z Amazonas w czwartym pokoleniu, sprzedawał głównie za pośrednictwem regionalnych stowarzyszeń i spółdzielni w Jaén, dopóki Khipu nie kupiło całego jego zbioru odmiany Pacamara. W San Ignacio Franklin Peña założył w 2020 roku Finca La Familia, aby połączyć rodzinę swojego ojca Rogelia i sąsiadów w celu wspólnego przetwarzania i bezpośredniej sprzedaży kawy. Gospodarstwo obejmuje teraz 25 hektarów i sześć rodzin.

Paląc jedną z tych kaw, palisz ziarna pochodzące z peruwiańskiego sektora małych gospodarstw i od producentów, którzy szukają nowych sposobów na sprzedaż swojej kawy.