Wiedza branżowa: Jak zniesienie podziału na strefy zmieniło handel kawą w Rwandzie
Przez prawie dekadę farmer kawy w Rwandzie nie mógł wybrać, komu sprzeda wiśnie kawowca. Jeśli twoja kawa rosła na terenie przypisanym do stacji myjącej, sprzedawałeś ją właśnie tej stacji, niezależnie od oferowanej ceny.
Ta zasada, znana jako rejonizacja, przestała obowiązywać w czerwcu 2023 roku i już po kilku zbiorach zmieniła handel kawą w Rwandzie. W 2025 roku farmerom płacono średnio 900 franków rwandyjskich za kilogram wiśni kawowca, czyli o połowę więcej niż wynosiła oficjalna cena minimalna. Jednak stacje myjące, które zbudowały renomę rwandyjskiej kawy specialty, odczuwają presję, a opinie na temat tego, czy zmiana przysłużyła się kawie, są podzielone.
Boom na stacje myjące i problem, który wywołał
W 1999 roku Rwanda otworzyła sektor kawowy, umożliwiając eksporterom i młynom kupowanie kawy od wybranych dostawców. Jak opisaliśmy w artykule Jak ludobójstwo zniszczyło najważniejszą uprawę Rwandy, branżę odbudowano wokół nowych stacji myjących, a dzięki wsparciu rządu ich liczba wzrosła do 313 w 2021 roku. W sezonie 2021/22 stacje myjące kupowały około 91% kawy wyprodukowanej przez farmerów.
Konkurencja między stacjami miała jednak swoją ciemną stronę. Wiele stacji myjących wypłacało farmerom zaliczki przed zbiorami, ale ci sprzedawali wiśnie kawowca konkurencyjnej stacji bez zwrotu zaliczki.
Podział na strefy był odpowiedzią rządu. Od 2016 r. każdej stacji myjącej przydzielano określony obszar: rolnicy z tego obszaru musieli sprzedawać kawę do tej stacji, a stacja mogła kupować tylko od wyznaczonych rolników. Oprócz ochrony inwestycji stacji polityka ta miała poprawić identyfikowalność, wyeliminować pośredników i wzmocnić relacje między rolnikami a stacjami myjącymi.
Argumenty przeciwko podziałowi na strefy
Od samego początku wielu rolników było niezadowolonych. W ankiecie przeprowadzonej rok po wprowadzeniu podziału na strefy rolnicy uznali, że nie podniósł on cen wiśni kawowej, a korzyści czerpały z niego głównie stacje myjące, a nie oni. Rolnik przypisany do jednej stacji nie miał siły przetargowej: jeśli płaciła z opóźnieniem, płaciła mało albo w szczycie zbiorów kończyło się w niej miejsce, rolnik nie miał dokąd pójść.
Podział na strefy ujawniał też głębszy problem: w Rwandzie było więcej stacji myjących niż kawy. W 2022 r. kraj wyeksportował około 20 000 ton w pełni myty kawy, czyli średnio zaledwie 64 tony na stację, a wiele stacji działało z połową mocy. Gwarantując każdej stacji dostawy wiśni kawowej, podział na strefy ograniczał dochody rolników i pozwalał działać nieefektywnym stacjom myjącym.
Czerwiec 2023: rynek się otwiera
W czerwcu 2023 r. Rwanda zniosła podział na strefy, dzięki czemu wiśnie kawowe można było teraz kupować i sprzedawać w dowolnym miejscu w kraju bez ograniczeń. Jedynym podanym oficjalnie powodem było zwiększenie wolumenu eksportu.
Nie oznaczało to całkowitego wycofania się państwa. NAEB nadal co roku ustala minimalną cenę wiśni kawowej. Zmieniło się to, że rolnicy zyskali prawo wyboru, komu sprzedadzą zbiory, a wpływ tej zmiany na ceny był natychmiastowy.
W 2024 roku, podczas pierwszych zbiorów bez podziału na strefy, minimalna cena ustalona przez NAEB wynosiła 480 franków rwandyjskich za kilogram, ale ceny wiśni kawowca sięgały nawet 1000 franków. W 2025 roku minimum wzrosło do 600 franków, a rolnicy otrzymywali średnio 900 franków. Na 2026 rok NAEB ponownie podniósł minimum, o 25%, do 750 franków za kilogram.
Kto płaci za wyższe ceny
Konkurencja, która podniosła ceny wiśni kawowca, mocno dała się we znaki wielu stacjom mycia. W 2024 roku jeden z mniejszych eksporterów przyznał, że potrzebował dwukrotnie więcej pieniędzy na przedpłacenie kontenera kawy niż rok wcześniej, a rolnicy, których wspierał pożyczkami i projektami, i tak sprzedawali temu, kto płacił najwięcej. Wysokie ceny przyciągnęły też handlarzy bez doświadczenia w branży kawowej, którzy kupowali wiśnie kawowca od rolników i odsprzedawali je hurtowo temu, kto zaoferował najwyższą cenę. Mniejsze stacje mycia ostrzegały, że wolna amerykanka sprzyja dużym firmom mającym lepszy dostęp do kredytów i zagraża identyfikowalności pochodzenia rwandyjskiej kawy.
Jakość również była przedmiotem dyskusji. Co najmniej jeden z największych eksporterów w Rwandzie stwierdził, że zniesienie podziału na strefy zaszkodziło jakości jego kawy, ponieważ konkurowanie o wiśnie kawowca zakłóca staranne pozyskiwanie surowca, od którego zależy stała jakość. Rynek był już wcześniej skoncentrowany: przed zniesieniem podziału na strefy handlem dominowała niewielka grupa dużych, w większości zintegrowanych pionowo firm, posiadających stacje mycia, suche młyny i przedsiębiorstwa eksportowe, a najwięksi eksporterzy odpowiadali za około 85% eksportu.
Nie ma też pewności, że w dłuższej perspektywie rolnicy na tym zyskają. Strefy wprowadzono częściowo po to, by chronić stacje myjące, które wypłacały rolnikom zaliczki przed zbiorami. Teraz, gdy rolnicy mogą sprzedawać kawę gdziekolwiek, stacje udzielające im zaliczek ryzykują, że trafi ona do konkurencji. Jeśli ceny spadną, mniejsze stacje, które nie są w stanie zamortyzować takiego wahania, mogą zostać zamknięte, pozbawiając rolników dostępu do pobliskiego przetwórstwa, od którego są zależni. Za wcześnie też, by stwierdzić, jaka część niedawnego wzrostu cen wiśni wynika z samego zniesienia stref: ceny kawy na światowych rynkach były wysokie, a urząd NAEB ustala cenę minimalną częściowo na podstawie międzynarodowych cen rynkowych i kursów walut.
Rekordowy eksport z więcej niż jednego powodu
W skali całego kraju liczby wyglądają obiecująco. W 2024 roku Rwanda wyeksportowała 17 142 tony kawa zielona o wartości 89,8 mln dolarów, a w 2025 roku 23 860 ton o wartości ponad 148,6 mln dolarów: to wzrost o 39% pod względem ilości i o 65% pod względem wartości, a zarazem najlepszy rok w historii pod względem przychodów z eksportu kawy.
Kuszące może być przypisanie tego efektu zniesieniu stref, ale znaczenie miały też większe zbiory, rosnące ceny międzynarodowe i wieloletnie inwestycje — i właśnie na te przyczyny wskazuje sam urząd NAEB. Jasne jest, że wartość rwandańskiej kawy rośnie szybciej niż jej produkcja. Około 80% stanowi kawa w pełni myty, a kawy naturalne, honey i beztlenowy odpowiadają za około 5% eksportu i osiągają wyższe ceny.
Co to oznacza dla nas i dla Ciebie
Rwandańska kawa kosztuje więcej niż kilka lat temu. Konkurencja o wiśnie kawowca i wysokie ceny na światowych rynkach oznaczają, że rolnicy otrzymują wyższe wynagrodzenie, a ten koszt przechodzi przez cały łańcuch dostaw, aż do Twojej palarni.
Dzięki temu relacje nabierają jeszcze większego znaczenia. Bez stref wyznaczonych w celu zagwarantowania dostaw stacje myjące muszą zdobywać lojalność swoich rolników, a kupcy, którzy co roku zamawiają kawę od tych samych producentów, im w tym pomagają. Nasze kawy z Rwamatamu w Rwandzie, rodzinnego producenta z dystryktu Nyamasheke nad brzegiem jeziora Kiwu, trafiają do nas za pośrednictwem naszego partnera sourcingowego z Afryki Wschodniej, firmy Omwani, która współpracuje z Rwamatamu od 2022 roku.