Analiza branży: aukcja, spółdzielnie i nowa ustawa o kawie w Kenii
W sezonie większość kenijskiej kawy co tydzień trafia pod młotek w Nairobi. Aukcja kawy w tym kraju odbywa się od 1934 rokui od dawna jest uznawana za jeden z najbardziej przejrzystych sposobów sprzedaży wysokiej jakości kawa zielona na świecie. W 1963 roku, gdy Kenia uzyskała niepodległość, rząd wprowadził obowiązkowe cotygodniowe aukcje kawy, a giełda stała się Giełdą Kawy w Nairobi.
Dla kupujących to system, w którym najpierw się degustuje, a potem składa oferty. Dla wielu rolników uprawiających kawę od dawna jednak daleki jest on od przejrzystości. Jak opisaliśmy w artykule Jak kolonializm ukształtował kenijski przemysł kawowy, spółdzielnie, aukcje i system sprzedaży zbudowane przez Brytyjczyków w dużej mierze przetrwały niepodległość bez zmian. W tym roku Kenia uchwaliła nowe prawo, które ma zmienić sposób działania tego systemu.
Od wiśni kawowca do aukcji
Kenijska kawa przebywa długą drogę, zanim trafi do kupca. Drobni plantatorzy, posiadający mniej niż pięć akrów, tradycyjnie musieli przetwarzać i sprzedawać swoją kawę za pośrednictwem spółdzielni, która prowadzi stacje mycia, nazywane w Kenii fabrykami, gdzie przetwarzane są wiśnie kawowca jej członków.
Kiedyś surowe były również zasady dotyczące obróbki. Do reform wprowadzonych w 2021 roku o sposobie obróbki decydowano za producentów, a eksport kawy z Kenii obrabianej metodą proces naturalny był podobno niedozwolony. Od tamtej pory wiele się zmieniło. Dziś można znaleźć kenijskie kawy obrabiane metodą proces naturalny oraz kawy eksperymentalny, obok klasycznych myty lotów.
Tradycyjnie wysuszona kawa trafiała następnie do suche łuszczenie, gdzie przed łuskaniem, sortowaniem i magazynowaniem otrzymywała unikatowy kod śledzenia zwany numerem wyjściowym. Agent marketingowy wpisywał każdy lot do katalogu cotygodniowej aukcji, a około 9 kg z każdego lot trafiało do sali próbek giełdy, gdzie dzielono je na próbki po 250 g, aby kupujący mogli wcześniej ocenić kawę podczas cuppingu. W dniu aukcji dla każdego lot sprzedający ustalał cenę minimalną, a wygrywał oferent z najwyższą ceną.
Każdy lot można śledzić na podstawie jego numeru wyjściowego, od młyna aż po aukcję. W łańcuchu dostaw między rolnikiem a kupującym jest jednak też lot innych osób: spółdzielnia, pracownik młyna, agent marketingowy i eksporter. Na każdym etapie pobierane są opłaty i potrącane prowizje.
Kto otrzymuje zapłatę i kiedy
Kiedy sprzedano lot, pieniądze nie trafiały bezpośrednio do rolnika. Otrzymywał je agent marketingowy, który potrącał swoje opłaty, zanim przekazywał resztę spółdzielni, a ta wypłacała należności swoim członkom. Kierownik jednej stacji myjącej powiedział, że czasem na zapłatę trzeba było czekać prawie rok, choć agenci marketingowi często otrzymywali pieniądze w ciągu siedmiu dni. Rolnicy niewiele też wiedzieli o tym, jaką cenę dostaną, dopóki sprzedaż nie została sfinalizowana.
Przed niedawnymi reformami rynek był też skupiony w rękach nielicznych. Większość kawy trafiającej na aukcję przechodziła przez zaledwie ośmiu agentów marketingowych, z których czterech należało do spółek zależnych dużych eksporterów, a w 2016 roku w całym kraju było tylko 45 licencji eksportowych na kawę. Według szacunków jednego z nabywców typowemu rolnikowi zostawało równowartość około 1,13 dolara za funt kawa zielona po odliczeniu zwyczajowej prowizji spółdzielni wynoszącej około 20%, podczas gdy palarnie płaciły wtedy od 5 do 7 dolarów za funt kenijskiej kawy.
Istniała alternatywa. W 2006 roku rząd wprowadził „Drugie okno”, które umożliwiało producentom i nabywcom bezpośredni handel za pośrednictwem prywatnej firmy eksportowej, z pominięciem aukcji. Jednak według szacunków w 2021 roku nadal od 85 do 95% kenijskiej kawy sprzedawano za pośrednictwem giełdy, częściowo dlatego, że niewielu rolników lub spółdzielni było stać na pokrycie kosztów wysyłki własnych kontenerów za granicę.
Fala reform
W ostatnich latach rząd zaczął zmieniać system. W 2023 roku aukcja została zawieszona na kilka tygodni, a licencje dla nabywców i sprzedawców kawy zostały zawieszone w ramach reform. Następnie, 17 kwietnia 2025 roku, wprowadzono system bezpośrednich rozliczeń, który kieruje wpływy ze sprzedaży kawy bezpośrednio na konta bankowe rolników. Według rządu skróciło to czas oczekiwania na płatność z sześciu miesięcy do pięciu dni, choć nie wszyscy byli na to gotowi: w 2025 roku przewodniczący krajowego związku spółdzielni kawowych poprosił o dodatkowy rok, do czerwca 2026 roku, zanim zacznie obowiązywać zasada bezpośrednich płatności.
Największa zmiana nastąpiła 13 marca 2026 roku, kiedy prezydent William Ruto podpisał Ustawę o kawie z 2026 roku. Przenosi ona nadzór nad sektorem z Urzędu ds. Rolnictwa i Żywności do wyspecjalizowanej instytucji, Rady ds. Kawy Kenii, powołuje Instytut Badań i Szkoleń w Dziedzinie Kawy oraz zapewnia plantatorom cztery sposoby sprzedaży: za pośrednictwem Giełdy Kawy w Nairobi, w ramach sprzedaży bezpośredniej, na giełdzie międzynarodowej lub dowolnym innym kanałem zatwierdzonym przez ministra rolnictwa.
Ustawa rozwiązuje też niektóre z najstarszych problemów systemu. Brokerzy i agenci wyznaczani przez plantatorów nie mogą już odbierać w ich imieniu wpływów ze sprzedaży, a plantatorzy sprzedający bezpośrednio zagranicznym nabywcom muszą co roku zgłaszać do Rady ds. Kawy swoje kontrakty, klasy jakości, ilości i ceny. Ustawa również ogranicza integrację pionową, czyli sytuację, w której jedna firma kontroluje kilka etapów łańcucha dostaw, i znacząco podwyższa kary. Sektor będzie finansowany częściowo z nowej opłaty w wysokości 2,5% wartości eksportu i importu kawy.
Zmienia się także sama aukcja. Giełda przeniosła handel do internetu, gdy pandemia COVID-19 doprowadziła do zamknięcia jej stacjonarnego parkietu handlowego w marcu 2020 roku, a nowy plan strategiczny na lata 2026–2030 stawia licytacje internetowe w centrum procesu ustalania cen.
Obecny rynek kawy w Kenii
Na razie wciąż dominuje aukcja. Nawet 80% kenijskiej kawy nadal sprzedaje się za pośrednictwem Giełdy Kawy w Nairobi. Do 29. aukcji w sezonie 2025/26 giełda sprzedała 36 milionów kg kawy o wartości 248 milionów dolarów, a sprzedaż bezpośrednia przyniosła dodatkowe 6.07 miliona kg o wartości 49.24 miliona dolarów.
Ceny były wyjątkowo wysokie. Od stycznia do września 2025 roku średnia cena kenijskiej kawy wyniosła 904.42 KES (7.01 USD) za kg — to najwyższy wynik w historii. Zmienia się też mapa produkcji kawy w Kenii: w sezonie 2025/26 grupa hrabstw, na czele z Kericho, obejmująca także Nandi, Bungomę, Kisii, Nyamirę i Trans Nzoia, dostarczyła 34% kawy sprzedanej na giełdzie — wobec 19% w poprzednim sezonie.
Nowe prawo dopiero zaczyna obowiązywać, a większość dotychczasowych doniesień pochodzi od rządu i Rady Kawy. Będziemy uważnie obserwować, czy reformy rzeczywiście sprawią, że więcej pieniędzy szybciej trafi do rąk rolników.
Co to oznacza dla nas i dla Ciebie
Kawa z Kenii od dawna należy do najdroższych i najbardziej poszukiwanych kaw na świecie, a cena, którą za nią płacisz, w dużej mierze zależy od systemu, nad którym rolnicy mieli niewielką kontrolę. Reformy mają to zmienić: zapewnić rolnikom szybsze wypłaty, wyeliminować część pośredników i dać spółdzielniom więcej możliwości sprzedaży.
Kiedy kupujesz kawę z Kenii, informacje na etykiecie mówią lot o systemie, który za nią stoi: o fabryce, w której ją myty, spółdzielni, która nią zarządza, i klasie, pod którą została sprzedana. Możesz zapoznać się z naszą aktualną ofertą kaw z Kenii i przeczytać więcej o początkach tego systemu w artykule Jak kolonializm ukształtował kenijski przemysł kawowy.