Hoe de burgeroorlogen in Colombia het verloop van de koffieproductie veranderden

In delen van Antioquia was de koffieoogst tijdens La Violencia de gevaarlijkste tijd van het jaar. Twee keer per jaar, wanneer seizoensarbeiders arriveerden om koffie te plukken, nam het geweld met hen toe, omdat koffie Colombia's grootste bron van inkomsten was en de mannen achter de moorden het op de opbrengsten hadden gemunt.

Die band tussen koffie en conflict loopt als een rode draad door de moderne geschiedenis van Colombia. Meer dan een eeuw lang veranderde elke burgeroorlog in het land waar de koffie werd verbouwd, wie hem verbouwde en hoe die mensen ervan leefden.

De Duizenddaagse Oorlog en de verhuizing naar het westen

Koffie beleefde zijn eerste bloeiperiode in Colombia aan het einde van de 19e eeuw. Tussen 1887 en 1893 steeg de prijs van Colombiaanse koffie in New York van 10,6 naar 18,8 cent per pond. In 1898 produceerden boeren 531.437 zakken per jaar, bijna vijf keer zoveel als in 1887, volgens het onderzoek van historicus Charles Bergquist. De meeste koffie groeide op de grote landgoederen in het oosten, in Santander en Cundinamarca.

De hausse hield geen stand. Toen de prijzen weer daalden, gingen veel gespecialiseerde koffieboeren failliet en in oktober 1899 kwamen liberalen in Santander in opstand tegen de conservatieve regering. De Duizenddaagse Oorlog die daarop volgde, was de laatste en grootste van Colombia's burgeroorlogen in de 19e eeuw. De oorlog verspreidde zich naar Cundinamarca en Tolima en veranderde in een guerrillaoorlog, waarbij strijders aan beide kanten enkele koffiehaciënda's verwoestten.

Begin 20e eeuw waren de koffiehaciënda's in het oosten failliet en verspreidde de koffieteelt zich in plaats daarvan over Antioquia, Old Caldas en Tolima. Dit westelijke grensgebied werd ontgonnen door kolonisten en het land werd uiteindelijk relatief gelijk verdeeld. De opkomst was spectaculair: in 1888 verbouwden deze gebieden slechts 5% van de Colombiaanse koffie, maar in 1930 al meer dan 70%. Al snel domineerde koffie de hele economie: het aandeel in de Colombiaanse export steeg van 8% in 1870 tot 80% in de jaren vijftig.

La Violencia en het koffiefront

Die koffie-inkomsten zouden ook de volgende oorlog vormgeven. Op 9 april 1948 werd Jorge Eliécer Gaitán, leider van de linkervleugel van de Liberale Partij, in het centrum van Bogotá doodgeschoten. Dat ontketende een voornamelijk landelijk conflict tussen aanhangers van de liberalen en de conservatieven, dat Colombianen simpelweg La Violencia noemen: ‘het geweld’.

Niemand weet precies hoeveel mensen erdoor omkwamen. Het vaak genoemde aantal is minstens 200.000, maar een onderzoek uit 2019 voor de centrale bank van Colombia kwam uit op veel minder: hoogstens 57.737 gewelddadige sterfgevallen tussen 1949 en 1958, waarvan er ongeveer 39.142 een politieke oorzaak hadden.

Steeds duidelijker wordt welke rol koffie speelde. Economisch historicus Daniel Sánchez-Ordóñez heeft vastgesteld dat het ergste geweld eind jaren vijftig geconcentreerd was aan het nieuwe koffiefront, waar gewapende bandietengroepen konden leven van een gestage stroom koffie-inkomsten. In zijn analyse voorspelde de hoeveelheid koffie die een gebied verbouwde het geweld beter dan politieke rivaliteit, landconflicten of een zwakke staat. Zijn onderzoek is nog niet door vakgenoten beoordeeld, maar het sluit aan bij Roldáns eerdere bevinding dat het geweld in Antioquia toenam tijdens de oogst.

Vreemd genoeg bleef de economie dit alles doorstaan en groeien. Mede dankzij koffieprijzen die begin jaren 1950 voor het eerst boven een dollar per pond uitkwamen, groeide het bbp van Colombia tussen 1945 en 1955 met ongeveer 5% per jaar. Dat gebeurde zelfs terwijl plattelandsgezinnen op de vlucht sloegen voor het geweld en de bevolking van Bogotá tegen het einde van het decennium de miljoen overschreed.

Guerrilla's, coca en de crash van 1989

La Violencia ebde uiteindelijk weg, maar het conflict in Colombia hield niet op. Er volgden meer dan 60 jaar gewapend conflict, dat in wezen een strijd om het platteland bleef: vanaf het begin draaiden de eisen van de gewapende groepen om land en landbouwhervorming.

In het zuiden van Tolima, een belangrijk koffiegebied, speelde elk hoofdstuk zich af. Het gebied maakte La Violencia in de jaren 1950 mee, de oprichting van de FARC-guerrillabeweging, de opkomst van de paramilitaire groep Bloque Tolima en jarenlange gevechten tussen de FARC, de paramilitairen en het leger. In afgelegen gebieden zoals Chaparral, waar de overheid nauwelijks aanwezig was, vulden gewapende groepen het gat op. Veel vrouwen die door het conflict weduwe waren geworden, namen de koffieboerderijen van hun families over.

Toen stortte in 1989 ook de koffiemarkt in. Na het uiteenvallen van de Internationale Koffieovereenkomst daalden de prijzen binnen enkele maanden met een derde. Volgens een schatting van de Washington Post zou dat Colombia's exportinkomsten met een half miljard dollar per jaar verminderen. Op plekken als Briceño rooiden veel boeren hun koffieplanten uit en plantten ze voor het eerst coca.

Vrede en de opkomst van het zuiden

Het vredesakkoord met de FARC uit 2016 moest daar verandering in brengen. Het omvatte een vrijwillig programma voor gewasvervanging, bekend als PNIS, gekoppeld aan landbouwhervormingen en nieuwe infrastructuur. Zo'n 100.000 gezinnen in onder meer Nariño, Cauca, Putumayo en Antioquia zouden cacao, koffie of honing verbouwen in plaats van coca. In Briceño keerden veel boeren die in 1989 met koffie waren gestopt, er weer naar terug.

Vrede brengen bleek echter niet eenvoudig. Onderzoekers constateerden dat het programma slecht werd uitgevoerd: de overheid streefde tegelijkertijd naar uitroeiing en vervanging, terwijl boeren in sommige gebieden lieten zien dat ze koffie verkozen boven cacao, het gewas waar het akkoord de voorkeur aan gaf. In Cauca trokken gewapende groepen de gebieden binnen die de FARC had verlaten, en veel gemeenschapsleiders die zich sterk maakten voor gewasvervanging werden vermoord. Toch stapten sommige boeren daar, toen de cocaprijzen instortten, op eigen initiatief over op koffie.

Intussen schoof de kaart van de Colombiaanse koffie steeds verder naar het zuiden. In 2002 bestond 19,3% van het Colombiaanse koffieareaal uit Huila, Cauca en Nariño; in 2022 was dat 32,7%. Daarmee haalden deze regio's de traditionele koffie-as van Caldas, Risaralda en Quindío in, en Huila is nu het departement waar de meeste koffie wordt geproduceerd. Die verschuiving begon al lang voor het vredesakkoord, maar Cauca en Nariño behoren ook tot de regio's waar de inspanningen om coca te vervangen zich hebben geconcentreerd.

Dus als je Huila, Cauca, Nariño of Tolima op een zak Colombiaanse koffie ziet staan, kijk je naar een kaart die mede door de oorlogen in Colombia is getekend, en naar de boeren die tijdens die oorlogen koffie bleven verbouwen.