Wat heeft de revolutie met de koffie in Ethiopië gedaan?

Op 30 april 1974 eisten medewerkers van de Ethiopische Koffieraad samen met werknemers van de elektriciteitsautoriteit, de Commercial Bank en verschillende andere overheidsinstanties het recht op om een vakbond op te richten. Diezelfde dag gingen de medewerkers van de Koffieraad en die van drie andere instanties in staking (Andargachew Tiruneh, The Ethiopian Revolution).

Het was een klein moment in een veel grotere omwenteling. Binnen vijf maanden was keizer Haile Selassie afgezet. Binnen een jaar was alle grond op het Ethiopische platteland, inclusief de koffieplantages, eigendom van de staat. Wat daarna gebeurde, zou ingrijpend veranderen wie de koffie van Ethiopië verbouwde, wie die verkocht en wie bepaalde wat die waard was.

Koffie onder de keizer

Tegen de jaren zeventig was koffie de ruggengraat van de Ethiopische economie. De koffie werd vooral in het zuidwesten verbouwd en was veruit de belangrijkste bron van buitenlandse valuta voor het land, hoewel de productiviteit in de jaren zestig en zeventig niet merkbaar toenam (Tiruneh). In de jaren zeventig vertegenwoordigde koffie 50 tot 60% van de totale exportwaarde van Ethiopië (Library of Congress).

De handel zelf was grotendeels in particuliere handen ontstaan. Vanaf de jaren vijftig werd koffie in de teeltgebieden ingezameld door tussenhandelaren en verzamelaars en verkocht via grotendeels particulier beheerde veilingcentra in Dire Dawa en Addis Abeba. In 1957 nam een Nationale Koffieraad het toezicht over, en in 1972 zorgde een nieuw veilingsysteem voor een centrale referentieprijs voor Ethiopische koffie (DRWakefield).

Land was het grotere probleem. Veel landbouwgrond werd bewerkt door pachters onder overeenkomsten met landeigenaren, en de keizerlijke regering bleef hervormingen uitstellen. Eind jaren zestig leidde een streven naar commercialisering van de landbouw, gesteund door internationale financiering, er zelfs toe dat duizenden pachters en arme boeren van hun land werden verdreven (Tiruneh).

Revolutie en de landhervorming van 1975

Op 12 september 1974 zette een groep lagere officieren en soldaten, bekend als de Derg, Haile Selassie af en schortte de grondwet op. Op 20 december kondigde de groep haar programma van "Ethiopisch socialisme" aan. Begin 1975 nationaliseerde ze de banken en verzekeringsmaatschappijen van het land (Tiruneh).

Toen volgde de grootste verandering van allemaal. Op 4 maart 1975 verklaarde proclamatie 31 al het plattelandsland tot collectief eigendom van het Ethiopische volk. Privégrond moest worden verdeeld onder mensen die bereid waren die zelf te bewerken, terwijl grote particuliere boerderijen als staatsboerderijen konden worden beheerd of in coöperaties konden worden omgezet. Boeren hadden nu het recht hun perceel te bewerken en te houden wat het opleverde, maar ze waren er niet langer eigenaar van en konden het niet verkopen of nalaten (Tiruneh).

Boeren werden georganiseerd in boerenverenigingen, die elk tot 800 hectare besloegen en het land onder hun leden verdeelden. Pachters, landlozen, landarbeiders en iedereen met minder dan 10 hectare kon zich meteen aansluiten. Het was de populairste maatregel van de Derg, die vrijwel unaniem werd toegejuicht. En in tegenstelling tot veel eerdere wetten werd deze ook daadwerkelijk uitgevoerd.

Wat de Derg met koffie deed

De grote commerciële plantages werden niet opgesplitst. Ze werden behouden als staatsboerderijen. In Limmu, in het zuidwesten, nationaliseerde de Derg de meeste koffieplantages die eigendom waren van landeigenaren en voormalige overheidsfunctionarissen. Ze werden de Limmu Coffee Plantation Corporation.

Ook de markt veranderde. Het veilingsysteem dat in 1972 was opgezet, kwam onder staatscontrole te staan. De prijzen en de koffiestroom werden steeds meer bepaald door het overheidsbeleid in plaats van door concurrentie (DRWakefield). In de jaren 80 richtte de regering een ministerie voor de ontwikkeling van koffie en thee op, dat verantwoordelijk was voor zowel de productie als de marketing (Library of Congress).

De omwenteling trof de export aanvankelijk hard. Door de ontwrichting na de revolutie daalde het aandeel van koffie in de Ethiopische exportopbrengsten tot 25%, maar in 1976 was het weer hersteld. In de vijf jaar tot en met 1988/89 was koffie goed voor ongeveer 63% van de waarde van de Ethiopische export en voor ongeveer 20% van de overheidsinkomsten. Ongeveer een kwart van de bevolking was er direct of indirect van afhankelijk (Library of Congress).

Ondanks alle ambities van de staat bleef de koffie in Ethiopië in handen van kleine boeren. Ongeveer 98% werd verbouwd door boeren op percelen kleiner dan een hectare; slechts 2% kwam van staatsboerderijen, en sommige schattingen wezen erop dat de opbrengsten van de boeren hoger waren. Toch was het doel van het tienjarenplan van de regering om het areaal aan staatskoffieboerderijen meer dan te verdrievoudigen, van 14.000–15.000 hectare tot 50.000 hectare in 1994 (Library of Congress).

Quota, hervestiging en het einde van de Derg

De boerenverenigingen die land hadden uitgedeeld, werden al snel staatsinstrumenten. Tiruneh beschrijft hoe ze werden ingezet om graanquota bij hun leden in te zamelen, die tegen prijzen onder de marktprijs aan de overheid werden verkocht. Ze hielpen ook honderdduizenden boeren uit door droogte getroffen gebieden in het noorden naar het zuiden te verplaatsen en dwongen miljoenen anderen om vanuit verspreide gehuchten naar dorpen te verhuizen (Tiruneh).

Een deel van die hervestiging leidde rechtstreeks naar koffiegebieden. Historicus Gebru Tareke schrijft dat tussen 1984 en 1986 bijna 600.000 mensen onder dwang werden verplaatst van de hooglanden van Shewa, Tigray en Wello naar de laaglanden van Gojjam, Illubabor, Kafa en Wellega (aangehaald door Christopher Feran). In Kafa liggen de bossen waar nog altijd wilde koffie groeit.

Toen begon het geld op te raken. De wereldmarktprijzen voor koffie begonnen in 1987 te dalen. In 1989 zakte de prijs van een kilo koffie in enkele maanden van US$0.58 naar US$0.32. Mengistu Haile Mariam waarschuwde dat jaar op het partijcongres dat de inkomsten uit koffie in buitenlandse valuta met 240 miljoen birr zouden dalen (Library of Congress). Twee jaar later, in 1991, werd de Derg omvergeworpen door het Ethiopische Revolutionaire Democratische Volksfront (EPRDF) (Feran).

Wat de revolutie naliet

De Derg viel, maar de grootste hervorming bleef bestaan. In de grondwet van 1995 bleef land in handen van 'de staat en de volkeren van Ethiopië'. Boeren en bedrijven kunnen land maximaal 99 jaar van de overheid pachten, maar het recht om het te gebruiken is nog steeds niet hetzelfde als het bezitten ervan (Feran).

Kleine boeren vormen nog altijd het hart van de Ethiopische koffieteelt, net als onder de Derg. Ongeveer 4 miljoen kleine boeren verbouwen meer dan 95% van de koffie in het land. In 1999 richtte de regering coöperatieve unies op om koffie te exporteren namens coöperaties die niet over het personeel en de logistiek beschikten om dat zelf te doen (Feran).

Dus als je een van onze Ethiopische koffiesbrandt, brand je koffie uit een land waar het land volgens de wet nog steeds toebehoort aan de staat en het volk: een erfenis van de revolutie van 1974.