Inzicht in de sector: Mexico, waar Fairtrade begon

Op 15 november 1988 ging koffie met een nieuw keurmerk in Nederlandse supermarkten in de verkoop (Canon van Nederland). Het keurmerk was Max Havelaar, en de koffie kwam van UCIRI, een coöperatie van inheemse gemeenschappen in Oaxaca, in het zuiden van Mexico (Oxfam). Koffie was het eerste product dat ooit onder een Fairtrade-keurmerk werd verkocht, en het begon hier.

Het verhaal van dat keurmerk is ook het verhaal van hoe de Mexicaanse koffie-industrie was georganiseerd en wat er gebeurde toen die organisatie uiteenviel.

Toen de staat de markt beheerde

Mexico richtte Inmecafé, het Mexicaanse Koffie-instituut, op in 1958 en maakte het de Mexicaanse tegenhanger van de Internationale Koffieorganisatie. Volgens een artikel van René Mercado Dávila van de Mexicaanse Universidad Autónoma Chapingo greep Inmecafé in op de markt om de prijzen te stabiliseren, werkte het aan hogere inkomens voor telers en beheerde het de exportquota die door de Internationale Koffieorganisatie waren vastgesteld.

Het bereik ervan reikte veel verder dan prijsbepaling. Inmecafé organiseerde telers in productie- en marketingeenheden, richtte inzamelcentra, opslagplaatsen en droogmolens op en verkocht koffie in binnen- en buitenland. Het experimenteel centrum in Garnica, in Veracruz, ontwikkelde de Garnica-variëteit en verspreidde die in de jaren zeventig (Mercado Dávila).

Een coöperatie in de Isthmus

In de Isthmus van Tehuantepec, in Oaxaca, sloegen inheemse koffiegemeenschappen een andere weg in. In 1982 richtten ze UCIRI op, de Unión de Comunidades Indígenas de la Región del Istmo, om hun eigen koffie en andere lokale producten te produceren, op de markt te brengen en te distribueren.

UCIRI kwam al vroeg in actie. In 1986 exporteerde de organisatie voor het eerst biologische koffie, via de alternatieve handelaren GEPA in Duitsland en Levelt in Nederland (Verenigde Naties). De organisatie had ook contacten met Solidaridad, een Nederlandse ontwikkelingsorganisatie. Die contacten waren de eerste vonk voor de Max Havelaar Foundation, die in mei 1988 werd opgericht. Een van de twee mensen die het eerste Fairtrade-labelinitiatief startten, was Frans van der Hoff, een Nederlandse priester die naar Oaxaca was verhuisd en bij UCIRI betrokken was.

Het idee was een label dat klanten garandeerde dat hun koffie was gekocht van organisaties van kleine boeren, onder eerlijke handelsvoorwaarden (Canon van Nederland). De naam kwam van een roman uit 1860 over de uitbuiting van koffieproducenten in Indonesië onder Nederlands koloniaal bewind (Oxfam).

De afspraken erachter waren concreet. Volgens Mercado Dávila spraken kleine Europese branders af koffie in te kopen die volgens biologische normen was geteeld door democratisch bestuurde organisaties, in ruil voor een betere prijs, premies voor biologische certificering en kwaliteit, en een voorschot van 60% van de prijs.

Het label sloeg snel aan. Begin 1989 kende 65% van de Nederlandse consumenten het.

De overheid treedt terug

Een jaar later trok de staat zich terug. In 1989 stopte Inmecafé met zijn activiteiten en werd de handel in Mexicaanse koffie aan de markt overgelaten. De prijzen daalden scherp en de meeste plattelandsorganisaties die tijdens het Inmecafé-tijdperk waren ontstaan, stortten in.

Met steun van UCIRI volgden andere organisaties. Mercado Dávila noemt de Indígenas de la Sierra Madre de Motozintla (ISMAM), de Federación Indígena Ecológica de Chiapas (FIECH) en de Unión de Ejidos de la Selva, en eind jaren negentig Tzi Jib Babi in het noorden van Chiapas, die met hulp van UCIRI voor het eerst exporteerde. Na het verdwijnen van Inmecafé en de invoering van het Max Havelaar-label stapten producenten bij verschillende Mexicaanse organisaties over op biologische koffie.

Het label verspreidde zich ook. In andere Europese landen volgden vergelijkbare initiatieven, en in 1997 richtten ze een internationale koepelorganisatie op, Fairtrade Labelling Organisations International (Canon van Nederland). Tegenwoordig zijn meer dan 775.000 kleine koffieboeren in meer dan 20 landen aangesloten bij Fairtrade-gecertificeerde coöperaties.

De Mexicaanse koffie-industrie vandaag

Mexicaanse koffie is nog steeds in handen van kleine boeren. Velen organiseren zich in coöperaties, die technische training en toegang bieden tot certificeringen zoals biologisch en Fairtrade, en die de rechtstreekse verkoop aan exporteurs mogelijk maken, waarbij tussenhandelaren deels worden omzeild (Ineffable Coffee).

De tussenhandelaren zijn niet verdwenen. In sommige gebieden zijn kopers die coyotes worden genoemd nog steeds het eerste verkooppunt. Ze bieden boeren snel contant geld, maar vaak tegen lage prijzen. Exportbedrijven kopen koffie van coöperaties of tussenhandelaren en verschepen die naar de Verenigde Staten, Europa en Azië (Ineffable Coffee).

De staat bemoeit zich minder actief met de sector dan in de tijd van Inmecafé. De steun is nu meer indirect, via sociale programma's, subsidies voor productiemiddelen en onderzoek via INIFAP (Ineffable Coffee). Volgens een USDA-rapport uit 2026 betaalde het overheidsprogramma Production for Wellbeing in 2026 US$388 per producent per jaar aan 181.364 koffieproducenten.

Certificering blijft een van de sterke punten van Mexico. Het is een van de grootste exporteurs van gecertificeerde biologische en Fairtrade-koffie, en in 2018 leverden Mexico en Peru elk ongeveer 30% van de biologische koffie-import in de EU.

Dus, hoe eerlijk is Fairtrade?

Volgens Fairtrade International zochten de boeren en activisten achter het eerste label naar een manier om hun producten directer te verhandelen. Bijna vier decennia later is het beeld ingewikkelder.

Zoals we hebben geschreven in Hoe eerlijk is Fairtrade eigenlijk?, brengt certificering licentiekosten, papierwerk en audits met zich mee, en er is geen garantie dat de koffie van een producent als gecertificeerd wordt verkocht of een betere prijs oplevert. De voordelen komen meestal verderop in de keten terecht, terwijl het werk en de kosten bij de producenten liggen.

We denken dat er betere manieren zijn om dit aan te pakken, en die werken al: transparante inkooprelaties, microkredieten voor verbeteringen in de verwerking en vroeg in de oogst inkopen, zodat boeren geld hebben wanneer ze dat nodig hebben. Grappig genoeg is boeren vooraf betalen geen nieuw idee. De allereerste deal van Max Havelaar met UCIRI omvatte een voorschot van 60% op de prijs.

Wat dit voor ons en voor jou betekent

Als je koffie uit Mexico van een coöperatie ziet, kan die coöperatie de boeren technische training hebben gegeven, hen toegang hebben geboden tot certificering en hen in contact hebben gebracht met een exporteur. Als je weet wie er in die keten zitten en wie wat betaald krijgt, weet je meer over de koffie dan een label op zichzelf je kan vertellen.