PROSTO Z TIMORU WSCHODNIEGO

Kawa dotarła do Timoru Wschodniego z Portugalczykami na początku XVIII wieku. Żyzna ziemia od razu jej sprzyjała i do połowy XVIII wieku kawa stała się jednym z najcenniejszych towarów eksportowych kraju. Mimo całego bogactwa, które wygenerowała, niewiele zainwestowano ponownie w rozwój kraju. Do połowy XX wieku Timor Wschodni stał się, jak to ujął Karst, niczym więcej niż zaniedbanym posterunkiem handlowym.

28 listopada 1975 roku Timor Wschodni ogłosił niepodległość od Portugalii. Dziewięć dni później wojska indonezyjskie najechały kraj, anektując go i monopolizując komercyjnie sektor kawowy. Nastąpiła brutalna, 24-letnia walka o niepodległość — wielu starszych rolników, z którymi dziś współpracuje Karst, walczyło ramię w ramię w lasach kawowych Letefoho w tym okresie. Niepodległość nadeszła wreszcie 20 maja 2002 roku, kiedy Timor Wschodni stał się pierwszym nowym krajem nowego tysiąclecia.

Dziś Timor Wschodni jest jednym z najsłabiej rozwiniętych krajów Azji Południowo-Wschodniej. Bezpieczeństwo żywnościowe to pilna sprawa — Globalny Indeks Głodu w 2023 roku uznał go za kraj o najwyższym wskaźniku głodu w Azji Południowo-Wschodniej. Bezrobocie jest wysokie, a większość pracującej populacji to rolnicy na własne potrzeby, z których większość uprawia kawę. Karst powstał jako bezpośrednia odpowiedź na tę sytuację — i każda decyzja dotycząca pozyskiwania, wyceny i sprzedaży odzwierciedla to.

Skomplikowana historia Timoru Wschodniego i wynikający z niej brak rozwoju paradoksalnie zaowocowały jednym z najbardziej charakterystycznych i przyjaznych środowisku miejsc do uprawy kawy na świecie. Ponieważ nawozy chemiczne nigdy nie zostały wprowadzone na szeroką skalę w timorskiej praktyce rolniczej, cała kawa uprawiana w tym kraju jest z definicji organiczna — fakt ten był do niedawna w dużej mierze nieznany na międzynarodowym rynku kawy specialty.

Cała kawa pozyskiwana przez Karst rośnie pod baldachimem cieniujących drzew strączkowych — głównie ai-kakeu (Casuarina) i ai-samtuku (Albizia) — które regulują temperaturę, dostarczają składników odżywczych do gleby wraz z opadającymi liśćmi oraz wspierają bioróżnorodny ekosystem zapewniający naturalną ochronę przed szkodnikami. Przeciętne gospodarstwo, z którym współpracuje Karst, ma 1,4 hektara, ale „gospodarstwo” to niemal niewłaściwe określenie: timorskie wyrażenie to 'ba kafe laran' — idź do kawy — ponieważ są to małe lasy, a nie pola, gdzie obok drzew kawowych rosną awokado, banany, słodkie ziemniaki, jam i tradycyjne rośliny lecznicze.

Skórki z wiśni kawowych po obróbce, kompostowane z obornikiem kurzym lub krowim oraz glebą, są nanoszone u podstawy drzew przed sezonem deszczowym, dostarczając fosfor i potas wspierające kwitnienie i zdrowie korzeni. Do systemu nie trafia nic syntetycznego.

Odmiany są równie charakterystyczne. Kawy Karst pochodzą z połączenia Typica i Hybrido de Timor — naturalnej hybrydy między C. Arabica a C. Canephora odkrytej po raz pierwszy w 1917 roku. Hybrido de Timor łączy jakość filiżanki Arabiki z odpornością na choroby Robusty i od tego czasu stała się genetyczną podstawą wielu odpornych na choroby odmian na świecie, w tym Sarchimors i Catimors. W miarę jak zmiany klimatyczne wywierają coraz większą presję na regiony uprawy kawy na całym świecie, odporność roślin z Timoru nie jest tylko przypisem — staje się coraz ważniejsza.

Karst są wyjątkowi w świecie specjalistycznej kawy zielonej pod jednym ważnym względem: są zarówno eksporterem, jak i importerem, co oznacza, że kontrolują cały łańcuch dostaw od gospodarstwa w Letefoho aż do magazynu w Wielkiej Brytanii, bez pośredników na żadnym etapie. Każdy worek wiśni lub pergaminu jest kupowany bezpośrednio od każdego gospodarstwa przez samego Stewarta i Kar-Yee, którzy odbierają je swoim pick-upem z każdej farmy podczas zbiorów.

Ich ceny są ustalane przed rozpoczęciem zbiorów i nie ulegają wahaniom. W 2025 roku cena farmgate za dojrzałą czerwoną wiśnię wynosiła 0,85 USD za kilogram przez cały okres zbiorów. Cena komercyjna w Letefoho w tym samym roku zaczynała się od 0,50 USD, osiągnęła szczyt na poziomie 0,62 USD, a następnie spadła do 0,55 USD. Wszystkie ceny farmgate, koszty przetwarzania i dane dotyczące wysyłki są jawnie publikowane na stronie internetowej Karst.

144 gospodarstw, z którymi współpracuje Karst, są zorganizowane w siedem grup partnerskich: Rotutu, Eratoi, Cristo Liurai, Hatuhei, Tau-Rema, Samoro i Remagoa. Niektóre sprzedają wiśnie do przetworzenia w centralnie zarządzanym mokrym łuszczeniu Karst; inne przetwarzają własny pergamin na poziomie gospodarstwa, wspierane przez maszyny do łuszczenia, wiadra do fermentacji i suszarnie, które Karst dostarczył i sfinansował na przestrzeni lat. Podział na grupy pozwala Karst zachować śledzenie na poziomie lot dla wszystkiego, co eksportują.

To, co Karst zbudował w Letefoho od 2017 roku, to nie tylko operacja zaopatrzeniowa — to zgromadzony kapitał inwestycji w ludzi, infrastrukturę i praktyki rolnicze. Oś czasu tych inwestycji jest transparentnie opublikowana na ich stronie internetowej, rok po roku, ale najważniejsze liczby opowiadają część historii: wolumeny eksportu wzrosły z 4,8 tony w pierwszym roku do blisko 34 ton w 2025 roku, przy utrzymaniu jakości i ponad 90% zamówień przed rozpoczęciem zbiorów.

Inwestycje fizyczne obejmowały budowę i rozbudowę scentralizowanego zakładu przetwórczego w Rotutu, instalację 900 metrów rur wodociągowych zapewniających niezawodne zaopatrzenie w wodę zarówno dla zakładu, jak i lokalnych gospodarstw domowych, dostawę maszyn do obierania, suszarek i sprzętu do fermentacji dla poszczególnych gospodarstw rolnych oraz — najnowszą inwestycją — budowę nowego magazynu i laboratorium cuppingowego w Lebululi, które jest budowane ręcznie przez lokalny zespół Karst.

Maun Simao, kierownik terenowy Karst, to rodowity mieszkaniec Letefoho z ponad 20-letnim doświadczeniem w sektorze kawy w Timorze Wschodnim. Jest jednym z dwóch stałych, zatrudnionych na pełen etat lokalnych członków zespołu Karst, a dodatkowo zatrudniani są sezonowi pracownicy, którzy są rejestrowani w urzędzie pracy i opłacani z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne. Karst od początku nalegał na formalne umowy o pracę, w czasie gdy w regionie normą była praca na czarno, doraźnie i za gotówkę.

W październiku 2023 roku Karst uruchomił inicjatywę sadzenia drzew: za każde 10 kg zielonych ziaren sprzedanych partnerowi palarni zobowiązują się do zasadzenia jednego sadzonki. Celem jest 1800 drzew kawowca na hektar, dążąc do docelowego plonu 5400 kg wiśni na hektar — liczba ta znacząco zwiększyłaby średni dochód gospodarstw domowych i długoterminową rentowność farmy.