Hoe de teloorgang van natuurlijk proces kleurstoffen de koffie-industrie van Guatemala opbouwde
In 1850 kwam bijna al het exportinkomen van Guatemala uit geplette insecten. Cochenille, een rode kleurstof gemaakt van schildluizen die op cactussen leven, vormde 93% van de export van het land. Dertig jaar later had koffie die plaats ingenomen: in 1880 was het goed voor 92% van de export.
Die omschakeling wordt vaak verteld als een eenvoudig verhaal waarin het ene gewas het andere verving. Maar de koffie-industrie van Guatemala was gebaseerd op patronen die teruggingen tot de koloniale kleurstoffenhandel: een exporteconomie die afhankelijk was van één gewas, een staat die ingreep om telers land en arbeidskrachten te bezorgen, en inheemse gemeenschappen die daarvoor de prijs betaalden.
Vóór koffie: het indigo-imperium van Guatemala
Lang vóór koffie en zelfs vóór cochenille draaide Spaans Guatemala op indigo. De kleurstof kwam van een plant die xiquilite heette en waarvan de eigenschappen al bij de Maya's bekend waren. Vanaf de 17e eeuw betaalde de indigohandel het grootste deel van de import van de kolonie. Op het hoogtepunt werd er elk jaar voor twee miljoen pesos uit het koninkrijk uitgevoerd. De plantages strekten zich uit langs de Pacifische kustvlakte, van het noordwesten van het huidige Guatemala tot aan het Meer van Nicaragua. Een groot deel van de kleurstof werd verbouwd in wat nu El Salvador is.
Indigo zette ook de toon voor de manier waarop de exportgewassen in de regio zouden worden verbouwd. Al in de 16e eeuw verbood Spanje de inzet van inheemse arbeiders bij de indigo-productie, omdat het werk zo schadelijk was. Bijna twee eeuwen lang lapten de telers het verbod aan hun laars en betaalden ze gewoon de boetes. In 1636 veroordeelde een koloniaal gerechtshof de hebzucht van Spanjaarden die met bedrog en geweld inheemse mensen aan het werk zetten en hun land in beslag namen om er indigo te verbouwen. Het verbod werd uiteindelijk in 1738 opgeheven. In 1784 stond een nieuwe verordening toe dat tot een kwart van de weerbare mannen in een dorp gedwongen tewerkgesteld werd op indigo-plantages, op straffe van zweepslagen voor wie niet kwam opdagen. Veel telers zaten ondertussen diep in de schulden bij de kooplieden die hun oogst financierden.
Tegen het einde van de 18e eeuw was de indigohandel in verval. Sprinkhanenplagen, hoge belastingen en concurrentie uit Caracas, India en Nederlands-Indië eisten hun tol. Nadat de productie begin jaren 1790 een hoogtepunt van ongeveer 1,3 miljoen pond per jaar had bereikt, daalde die in de twee decennia vóór de onafhankelijkheid sterk. Na de onafhankelijkheid in 1821 sloeg El Salvador, waar de meeste indigo in de regio werd verbouwd, zijn eigen weg in en kwijnde de economie van Guatemala weg.
Een gok met insecten
In de jaren 1840 en 1850 herstelde de Guatemalteekse export dankzij een nieuwe kleurstof. Cochenille, gemaakt van de lichamen van insecten die op nopal-cactussen leven, kon in een goed jaar erg winstgevend zijn, maar was een gok: een korte regenbui op het verkeerde moment of een onverwachte koudegolf kon een heel jaar werk tenietdoen.
Halverwege de eeuw werd de gok steeds riskanter. De oogsten vielen tegen en de uitvinding van synthetische anilinekleurstoffen in Europa deed de vraag naar natuurlijk proces kleurstoffen dalen. Tegelijkertijd zag Guatemala hoe buurland Costa Rica een succesvolle koffie-exporthandel opbouwde. Koffie had duidelijke voordelen ten opzichte van cochenille: het kon in een veel groter deel van het land worden verbouwd, was minder bederfelijk en was goedkoper over lange afstanden te vervoeren.
Van jezuïetentuinen naar de exportmarkt
Koffie was niet nieuw in Guatemala. De plant groeide al minstens sinds de jaren 1740 in de botanische tuinen van de jezuïeten in Antigua. In 1747 proefden hoge koloniale ambtenaren het voor het eerst als drank, tijdens een banket. Ook Spanje had geprobeerd de teelt aan te moedigen: laat in de koloniale periode kregen koffietelers die nieuwe grond in cultuur brachten dezelfde belastingvoordelen als indigotelers.
De echte impuls kwam halverwege de 19e eeuw. Na 1845 riepen particulieren samen met de overheid boeren op om koffie aan te planten. In de jaren 1850 en 1860 begonnen, onder leiding van de door de overheid gesubsidieerde Economische Vereniging van de Vrienden van het Land, enkele landeigenaren en inheemse gemeenschappen ermee te experimenteren. Soms plantten ze koffie tussen hun cochenillecactussen. Dat ging niet gemakkelijk. Technieken die in Colombia en Costa Rica werkten, pasten niet altijd bij de bodem en het klimaat van Guatemala, en verschillende vroege pogingen liepen uit op een ramp.
Toch sloeg koffie snel aan. In 1860 was koffie goed voor slechts 1% van de export van Guatemala, maar in 1871 was dat de helft.
Hoe Barrios een koffiestaat opbouwde
Het keerpunt kwam in 1871, toen de Liberale Revolutie generaal Justo Rufino Barrios aan de macht bracht. Barrios was zelf koffieplanter, en de daaropvolgende opkomst van koffie is beschreven als de meest fundamentele verandering van de Guatemalteekse instellingen sinds de Spaanse verovering. Zijn regering stimuleerde investeringen in spoorwegen, wegen en telegrafie, richtte de eerste landbouwbank van het land op en begon het platteland open te stellen voor koffieproducenten.
Het land kwam eerst. In 1873 werden bepaalde kustgronden als onbebouwd aangemerkt en tegen lage, vaste prijzen te koop aangeboden, hoewel verschillende gemeenschappen er aanspraak op maakten. In 1877 maakte decreet 170 een einde aan een lang bestaande vorm van grondbezit waarbij boeren het recht hadden om land te gebruiken in ruil voor een jaarlijkse betaling. Huurders die het recht hadden hun land te gebruiken maar geen formele eigendomstitel hadden, kregen slechts korte tijd om het te kopen, en in de daaropvolgende decennia ging een groot deel van de gemeenschappelijke inheemse gronden verloren aan de koffieteelt.
Toen kwamen de arbeiders. Voor koffie waren enorme aantallen arbeiders nodig, en de uitbreiding ervan werd vooral belemmerd door een tekort aan arbeidskrachten. Ook in 1877 legaliseerde decreet 177 schuldslavernij, waardoor arbeiders door schulden aan landgoederen werden gebonden, en bracht het de mandamiento terug: een arbeidsopkomstplicht waarbij lokale ambtenaren arbeiders moesten leveren aan exportproducenten.
De resultaten waren ingrijpend. In 1880 was koffie goed voor 92% van de exportwaarde van Guatemala, en tussen 1870 en 1890 verdrievoudigde de overheid bijna haar werkingsbudget en vervijfvoudigde ze bijna haar uitgaven aan oorlog.
De prijs voor de inheemse gemeenschappen van Guatemala
De inheemse meerderheid van Guatemala droeg het grootste deel van de kosten. Sommige gemeenschappen probeerden aan de eisen om arbeid te leveren te ontkomen door elders in het land naartoe te trekken, de grens met Mexico of Belize over te steken of de wildernis in te vluchten. Toch was er geen sprake van volledige onteigening. Het liberale regime schafte het gemeenschappelijk grondbezit nooit helemaal af, deels omdat inheemse dorpen ook de plek waren waar koffieproducenten hun seizoensarbeiders vonden. Historici hebben bovendien betoogd dat de regering van Barrios terughoudender was met het privatiseren van land dan vaak wordt beweerd. Veel gemeenschappen verloren een deel van hun land, maar niet alles.
Dwangarbeid hield ook na de 19e eeuw stand. De mandamiento werd in 1894 afgeschaft, maar in 1934 maakte een landloperijwet die onder president Jorge Ubico werd ingevoerd, arbeiders, vooral inheemse arbeiders, opnieuw vatbaar voor dwangarbeid in cruciale perioden van het jaar. Twee decennia later werd een landhervorming die de Amerikaanse United Fruit Company zwaar trof een van de kwesties achter de staatsgreep van 1954, waardoor president Jacobo Árbenz uit zijn ambt werd gezet.
De ongelijkheid die de koffieboom teweegbracht, is nooit helemaal verdwenen. Tegen het einde van de 20e eeuw was 65% van de landbouwgrond in Guatemala in handen van slechts 2% van de bevolking.
De koffie die we tegenwoordig uit Guatemala kopen
Het koffieverhaal van Guatemala begon met grote landgoederen die waren opgebouwd op inheems land en met inheemse arbeidskrachten, maar een deel van de koffie die we tegenwoordig daar kopen, komt van kleine producenten. Hunbatz is bijvoorbeeld een gemeenschap van kleine producenten die de hellingen van Cuilco in Huehuetenango bewerken, en Hunchouen is een collectief van 550 kleine producenten in dezelfde regio.
Je kunt onze huidige Guatemalteekse koffies ontdekken om te proeven wat de producenten daar vandaag verbouwen.