Een geschiedenis van Mexicaanse koffie: de Duitse finca's van Soconusco

Halverwege de jaren 1890 stond de koffiebloei in Chiapas op het punt in te storten voordat die goed en wel was begonnen. In de paar jaar daarvoor hadden Mexicaanse en buitenlandse planters meer dan vier miljoen koffieplanten in de grond gezet, waarvan de meeste na 1892. In 1895 droegen er al 1,1 miljoen vrucht, en nog eens 3,2 miljoen zouden daar in 1899 mee beginnen (Rus).

Het probleem was dat er bijna niemand was om de koffie te plukken. De meeste nieuwe boerderijen waren aangelegd in de Soconusco, de dunbevolkte bergen aan de zuidelijke Pacifische kust van Chiapas, ver van elke grote arbeidsreserve. Dat jaar waren er nauwelijks genoeg arbeiders om de oogst binnen te halen, en elke oogst daarna zou groter worden (Rus).

De manier waarop dat probleem werd opgelost, gaf Chiapas vorm voor de eeuw die volgde en verklaart voor een groot deel hoe de staat uitgroeide tot de grootste koffieregio van Mexico.

Land, prijzen en planters

The boom had three drivers. Coffee was fetching high prices on world markets. The Mexican government was offering huge areas of fertile land for as little as two pesos a hectare. And planters were promised abundant, cheap labour (Rus).

Ook Duitse investeerders behoorden tot degenen die reageerden. Met particulier kapitaal vestigden ze zich in een grensregio die op papier vrijwel leeg leek en stichtten ze koffieboerderijen op de hoge vulkanische hellingen van de Sierra Madre de Chiapas (Mejía). Finca Hamburgo, een van de oudste, werd in 1888 gesticht door Arthur Edelmann, op uitnodiging van de regering van Porfirio Díaz (Mexicanist).

De arbeiders vinden

De plantage-eigenaren wisten dat koffieplanten vijf tot zeven jaar nodig hebben om volwassen te worden. Ze gingen ervan uit dat ze in die tijd seizoensarbeiders konden werven uit de dichtbevolkte Maya-gemeenschappen in de centrale hooglanden. Halverwege de jaren 1890 waren die afspraken echter nog niet gemaakt en werkten er nog steeds geen arbeiders uit de hooglanden op een van de plantages in Soconusco (Rus).

De toestroom van arbeiders kwam uiteindelijk op gang en groeide snel. In 1895 werkten er in de hele staat minder dan 5.000 mensen in de koffieteelt, van wie bijna iedereen op de plantages of in nabijgelegen dorpen woonde. In 1910 waren het er meer dan 21.000, onder wie 10.000 arbeidsmigranten die van ver uit de hooglanden kwamen (Rus).

De meesten kwamen via een systeem dat enganche heette: werving tegen een voorschot in contanten, dat de arbeiders vervolgens met werk op de fincas afbetaalden. Het systeem heeft een kwalijke reputatie. Historicus Justus Fenner merkt op dat het woord synoniem werd voor een heel stelsel van misstanden, van gedwongen werving door lokale ambtenaren tot arbeiders die vóór de tocht naar de kust werden vastgehouden en goederen tegen woekerprijzen moesten kopen (Fenner). Tot 1914 legde de overheid het systeem vooral vast in regels in plaats van arbeiders te beschermen: zo stelde ze de fincas verzekerd van arbeidskrachten en behield de staat een aandeel in een winstgevende onderneming. Dat jaar nam een nieuwe revolutionaire regering de eerste wet ter bescherming van arbeiders in Chiapas aan (Fenner).

Fenners eigen onderzoek, gebaseerd op de interne boekhouding van één koffie-finca tussen 1919 en 1941, schetst een genuanceerder beeld van het arbeidsleven op de plantages dan het bekende verhaal van uitsluitend geweld en bedrog (Fenner). De arbeiders die de bloei van Soconusco mogelijk maakten, waren niet slechts passieve slachtoffers. Ze onderhandelden, trokken van de ene finca naar de andere en namen binnen een systeem dat tegen hen was ingericht hun eigen beslissingen.

Een Duitse koffiestad

Toen de finca’s groeiden, groeide ook Tapachula, de belangrijkste stad in de regio. Aan het begin van de 20e eeuw was het de welvarendste en belangrijkste stad van Chiapas geworden. Drie Duitse handelshuizen vestigden zich in de centrale straten en voorzagen Soconusco en de afgelegen koffieplantages er tientallen jaren van goederen die elders in Mexico moeilijk te vinden waren (Mejía). De Duitse gemeenschap daar werd traditioneel gezien als een gesloten groep koffiehandelaren, verbonden door zakelijke en nationale banden (Mejía).

Wat er is gebleven

Enkele van die eerste finca’s zijn nog steeds in bedrijf. Finca Hamburgo wordt nu gerund door de vijfde generatie van de familie Edelmann (Mexicanist). Het nabijgelegen Finca Irlanda, dat ook eigendom is van een Duitse familie, geldt als de eerste gecertificeerde biologische koffieboerderij ter wereld. Sinds eind jaren 80 gebruiken ecologen van de University of Michigan de boerderij om te onderzoeken hoe schaduwteelt de biodiversiteit ondersteunt (University of Michigan).

Tegenwoordig wordt de meeste koffie in Chiapas echter verbouwd door kleine boeren, van wie velen zich hebben georganiseerd in coöperaties. Dat verhaal hebben we verteld in Industry Insight: Mexico, Where Fairtrade Began.

Wat dit voor ons en voor jou betekent

De geschiedenis van Soconusco herinnert ons eraan dat elke koffie een verhaal vertelt over land, arbeid en de mensen die het hebben gevormd, zelfs als daar niets over op de zak staat. De Mexicaanse koffieteelt ziet er tegenwoordig heel anders uit. De meeste koffie wordt verbouwd door kleine boeren in plaats van op grote landgoederen, en producenten verkennen nu nieuwe mogelijkheden, van zorgvuldige cafeïnevrije verwerking tot experimenteel fermentatie.

We kopen onze Mexicaanse koffies via twee partners. Ensambles levert onze Mountain Water-decaf, en Edelmira levert onze experimenteel Mexicaanse partijen, afkomstig van producenten die verder kijken dan het traditionele gewassen proces. Weten waar een koffie vandaan komt en wie hem heeft verbouwd, vertelt je meer dan welk etiket ook.