Inzicht in de sector: hoe landhervorming de koffie in Peru vormgaf

Eind jaren vijftig besloten de koffietelers van La Convención, een vallei bij Cusco, dat het genoeg was geweest. Ze bewerkten kleine percelen op grote landgoederen en hoewel koffie hun redelijk goed betaalde, moesten ze ook gratis werken voor de landeigenaar, die hen kon uitzetten wanneer hij maar wilde. In 1958 richtten ze een vakbond op: de eerste keer dat Peruaanse boeren zich op deze manier organiseerden om te strijden (Folkrörelsestudiegruppen).

Hun eisen waren aanvankelijk bescheiden: bewijs van gewerkte uren, vergoeding voor verbeteringen als ze werden uitgezet en gereedschap wanneer ze het land van de eigenaar bewerkten. Toen landeigenaren vakbondsactivisten probeerden kwijt te raken, gingen de telers tijdens de oogst in staking. De tactiek werkte zo goed dat ze zich verspreidde, en in 1962 verbood de regering het systeem van onbetaalde arbeid (Folkrörelsestudiegruppen).

De beweging in de valleien van La Convención en Lares, een gebied dat gespecialiseerd was in koffieproductie en -export, is nauw verbonden met Hugo Blanco, die in 1958 was aangekomen om als pachter op een landgoed in Chaupimayo te werken. In 1963 reageerde de militaire regering van Peru met een decreet over landbouwhervorming, waarmee de landhervorming in La Convención en Lares begon. Blanco werd die mei gevangengenomen en veroordeeld tot 25 jaar gevangenisstraf (Heraclio Bonilla).

De grote landhervorming van Peru begon niet in regeringskantoren. Ze begon deels bij koffieboeren.

Voor de hervorming

Eeuwenlang was een groot deel van het Peruaanse platteland georganiseerd rond haciënda's. In de Andes waren de traditionele haciënda's afhankelijk van het werk van de mensen die er woonden en eromheen leefden. Pachters bewerkten het armste land van de eigenaar en betaalden daarvoor met arbeid of landbouwproducten (Heraclio Bonilla).

De geschiedenis van koffie in Peru kende een eigen wending. Op grond van een overeenkomst met Britse schuldeisers, bekend als het Grace-contract, droeg Peru zijn spoorwegen en miljoenen hectares hoogland over in ruil voor kwijtschelding van zijn oorlogsschulden. Een groot deel van dat land werd koffieplantages, bewerkt door mensen uit inheemse gemeenschappen in het hoogland, sommigen onder een systeem van schuldslavernij. Toen de Britten vertrokken, kregen veel van die families het land in handen of eisten het terug. Dat was het begin van de traditie van kleinschalige koffieteelt in Peru.

Tegen de jaren zestig had kleinschalige koffieteelt dus al wortel geschoten in Peru. De landhervorming zou die verandering nog veel verder doorvoeren.

1969: de haciënda’s vallen

Eerdere hervormingen in 1962, 1963 en 1964 gingen maar tot op zekere hoogte. De wet van 1964 gold niet voor de grote landgoederen aan de noordkust, en het Congres blokkeerde de toepassing ervan (Wikipedia). Op 3 oktober 1968 wierp generaal Juan Velasco Alvarado de regering omver. Op 24 juni 1969 nam zijn militaire regering een nieuwe landbouwhervormingswet aan, en deze keer waren er geen uitzonderingen voor grote landgoederen.

De omvang was enorm. Tussen juni 1969 en juni 1979 werd meer dan 9 miljoen hectare onteigend. Volgens antropoloog Enrique Mayer kwam de hervorming ten goede aan zo’n 370.000 gezinnen; volgens een andere studie waren dat er ongeveer 334.000 van de circa 700.000 gezinnen die in 1969 geen grond hadden. De landeigenaren kregen staatsobligaties als compensatie, die in 20 tot 30 jaar moesten worden afgelost.

De grond werd niet zomaar verdeeld in gezinspercelen. Aanvankelijk bleven de onteigende landgoederen intact en werden ze collectief beheerd: 15.000 landgoederen werden omgevormd tot 1.708 coöperaties (Wikipedia). In de koffiesector werden landgoederen herverdeeld, boeren in coöperaties georganiseerd en werd Cusco een centrum van coöperatieve koffieproductie.

De jaren met quota en wat daarop volgde

Een tijdlang bood het nieuwe systeem een vangnet. Dankzij het quotasysteem van het Internationaal Koffieakkoord exporteerden door de staat gesteunde coöperaties in de jaren zeventig meer dan 80% van de koffie uit Peru. Maar doordat de quota gegarandeerd waren, raakten veel van die coöperaties in het slop. Ze werden gekenmerkt door starheid, vriendjespolitiek en corruptie.

Ook de bredere hervorming liep tegen problemen aan. Vanaf het midden van de jaren zeventig belandde Peru in een zware economische depressie. In 1975 werd Velasco afgezet tijdens een bloedeloze staatsgreep (Wikipedia). Toen in 1980 het burgerbestuur terugkeerde, werden de coöperaties omgevormd tot bedrijven die hun leden gemakkelijk konden ontbinden. In de jaren daarna werd het grootste deel van de coöperatieve grond in de Andes verdeeld onder inheemse gemeenschappen en kleine boeren.

Toen viel het vangnet weg. Toen de Internationale Koffieovereenkomst in 1989 instortte, stortten ook de prijzen en de Peruaanse exportkanalen in. Door neoliberale hervormingen onder president Alberto Fujimori werd de Landbouwbank ontbonden, waardoor boeren geen toegang meer hadden tot krediet. Onveiligheid op het platteland en het geweld van het conflict met het Lichtend Pad dreven veel mensen in het zuiden van Peru ertoe coca te verbouwen.

Boeren die in de koffieteelt bleven, stapten vaak over op biologische en Fairtrade-certificering. Volgens Crop to Cup leidde dat niet meteen tot betere koffiekwaliteit, maar steeg het inkomen wel.

De koffie in Peru vandaag

Tegenwoordig komt de koffie in Peru bijna volledig van kleine boeren. Peru telt meer dan 202.000 koffieboerderijen, grotendeels kleinschalig, met een gemiddelde oppervlakte van iets meer dan één hectare. Kleine boeren verbouwen ruim 70% van de koffie in het land (World Coffee Research). Slechts ongeveer 20% van die kleine boeren is lid van een coöperatie.

Certificering is een van de sterke punten geworden. Peru is 's werelds grootste producent van Fairtrade- en biologisch gecertificeerde arabica en staat negende van de grootste koffie-exporteurs ter wereld (World Coffee Research).

Ook de kaart is veranderd. Chanchamayo, in de centrale hooglanden, produceerde ooit ongeveer 70% van de koffie in Peru, maar door koffieroest verschoof een groot deel van de productie naar het noorden. In noordelijke regio's zoals Cajamarca en San Martín groeit nu bijna de helft van de oogst.

Wat dit voor ons en voor jou betekent

De koffie in Peru komt van een enorm aantal zeer kleine boerderijen, en slechts ongeveer één op de vijf kleine boeren is lid van een coöperatie. Importeur Crop to Cup beschrijft Peru als een land met enorm veel potentieel voor kwaliteitskoffie, maar nog altijd zonder de systemen om zijn koffies verder te brengen.

De Peruaanse partijen die we van Khipu Coffee aanbieden, laten zien hoe producenten dat aanpakken. Khipu werkt rechtstreeks samen met producenten in Cajamarca en Amazonas, in het noorden van Peru. Manuel Marlo Baca, een koffieboer van de vierde generatie in Amazonas, verkocht vroeger vooral via regionale verenigingen en coöperaties in Jaén, totdat Khipu zijn volledige Pacamara-oogst kocht. In San Ignacio richtte Franklin Peña in 2020 Finca La Familia op om de familie van zijn vader Rogelio en hun buren samen koffie te laten verwerken en rechtstreeks te laten verkopen. Het bedrijf beslaat nu 25 hectare en omvat zes families.

Dus als je een van deze koffies brandt, brand je koffie uit het kleinschalige landbouwsysteem van Peru, van producenten die nieuwe manieren vinden om hun koffie op de markt te brengen.